نسخ در احکام شرع
فهرست موضوعات
جستجو 
گرچه موارد نسخ در آیات قرآن و روایات پیغمبر(صلى الله علیه وآله) محدود و معدود است; ولى این مسئله اهمیّت خاص دارد; هم از نظر ارتباط آن با مسائل اعتقادى و ارتباطش با مسائل مربوط به نبوّت و احکام.

جمعى سؤال مى کنند: چگونه ممکن است حکمى از سوى خدا بر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) وحى گردد که ظاهر آن جاودانگى و همیشگى آن است; ولى بعد از مدتى منسوخ شود و حکم دیگرى که غالباً ضد آن است جاى آن را بگیرد با اینکه علم خدا نامحدود است و علم پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز متکى به وحى الهى است؟

در مورد احکام عرفى و بشرى نسخ فراوان است و چیز عجیبى نیست، زیرا مسائلى را بررسى کرده احکامى وضع مى کنند; ولى در عمل ضعفها و نارساییهاى آن آشکار مى شود و آن را نسخ مى کنند و اگر از اوّل عیوب و اشکالات آن را مى دانستند چه بسا وضع حکم نمى شد; ولى به یقین در مورد احکام الهى این مطلب صادق نیست، پس نسخ در آنها چگونه تصور مى شود؟

با توجّه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن مى شود و آن اینکه: نسخ در احکام الهى به جهت تغییر موضوع است; به بیان دیگر از روز نخست عمر آن حکم محدود به زمان خاصى بوده، هرچند طبق مصالحى در آغاز به پایان حکم اشاره نشده است.

مثلا حکم دادن صدقه قبل ازنجوا که در آیه 12 و 13 سوره مجادله نازل شده در آغاز براى آزمودن اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه وآله) بوده و تفهیم این نکته که سخنان در گوشى افراد مختلف با پیغمبر(صلى الله علیه وآله) غالباً غیر ضرورى بوده و باید ترک شود تا سوء ظن را در افراد بر نیانگیزد، لذا هنگامى که دستور صدقه قبل از «نجوا» داده شد همه اصحاب آن را ترک کردند جز على(علیه السلام) که صدقه اى داد و در امر لازمى با پیامبر(صلى الله علیه وآله) نجوا کرد و این افتخار در صفحات زندگى آن حضرت رقم خورد که تنها کسى که به آیه نجوا عمل کرد اوست.

بعد از این واقعه آیه دیگرى نازل شد و حکم صدقه قبل از نجوا را نسخ کرد و همگى دانستند که نجواهاى آنها غالباً غیر ضرورى است و از آن خوددارى کردند.

موارد نسخ چه در قرآن و چه در احادیث همه از این قبیل است که حکمى در شرایط خاص براى مدّت محدودى وضع مى شده و بعد از تغییر شرایط نسخ مى گردیده است.

این نکته نیز قابل توجّه است که نسخ طبق آنچه در بالا آمد تنها در زمان پیغمبر ـ زمانى که باب وحى گشوده بود ـ صورت مى گرفت و بعد از آن حضرت هیچ گونه نسخى صورت نگرفت.(1)
1. توضیح بیشتر درباره نسخ در پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)، ج 1، ص 239 و 250 ذیل خطبه اوّل و در تفسیر نمونه، ج 1، ذیل آیه 106 سوره بقره آمده است، و از آن مشروح تر در کتاب انوارالأصول، ج 1، ص 177 به بعد.
12
13
14
15
16
17
18
19
20
Lotus
Mitra
Nazanin
Titr
Tahoma
آبی
سبز تیره
سبز روشن
قهوه ای