از او رحمت و از تو عصیان؟!
فهرست موضوعات
جستجو 
امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه، انسانها را به داورى بر خویشتن دعوت مى کند، و دلایل محکومیت او را بر مى شمرد. از جمله اینکه او از یک سو پیوسته در طریق نافرمانى گام مى نهد; ولى از سوى دیگر خداوند، همواره فضل و رحمتش را بر او فرو مى ریزد. مى فرماید: «خوب تصور کن در همان هنگام که تو از خداى خود روى مى گردانى او (با دادن انواع نعمتها) به تو روى مى آورد او تو را به عفو و بخشش خویش فرا مى خواند و در زیر پوشش فضل و رحمتش قرار مى دهد در حالى که تو همچنان به او پشت کرده و به غیر او روى مى آورى»; (وَ تَمَثَّلْ(1) فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ إِقْبَالَهُ عَلَیْکَ، یَدْعُوکَ إِلَى عَفْوِهِ، وَ یَتَغَمَّدُکَ(2) بِفَضْلِهِ، وَ أَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ إِلَى غَیْرِهِ).

راستى اسف بار و شرم آور است که انسان مولاى کریمى داشته باشد که همواره انواع نعمتهایش شامل حال او گردد; ولى او پیوسته از او روى بگرداند، کارى که هیچ وجدانى اجازه آن را نمى دهد.

این همان چیزى است که در دعاى پرمحتواى افتتاح در ماه مبارک رمضان مى خوانیم: «یا رَبِّ، اِنَّکَ تَدْعُونى فَاُوَلّى عَنْکَ، وَتَتَحَبَّبُ اِلَىَّ فَاَتَبَغَّضُ اِلَیْکَ، وَتَتَوَدَّدُ اِلَىَّ فَلا اَقْبَلُ مِنْکَ، کَاَنَّ لِىَ التَّطَوُّلَ عَلَیْکَ، فَلَمْ یَمْنَعْکَ ذلِکَ مِنَ الرَّحْمَةِ لى وَالاِْحْسانِ اِلَىَّ، وَالتَّفَضُّلِ عَلَىَّ بِجُودِکَ وَکَرَمِکَ; پروردگارا! تو مرا فرا مى خوانى ولى من از تو روى مى گردانم، تو به من محبّت مى کنى; ولى من با تو دشمنى مىورزم، تو به من دوستى مى کنى; ولى من پذیرا نمى شوم، گویا منّتى بر تو دارم; ولى این احوال تو را از رحمت و احسان وتفضّل به جود و کرمت نسبت به من باز نمى دارد».

در ادامه مى افزاید: «بزرگ و بلندمرتبه است خدایى که با آن همه قدرت و قوت، این قدر کریم است; ولى تو با این حقارت و ضعف این اندازه بر معصیت او جسور هستى در حالى که در پناه پرده پوشى او قرار دارى و در فراخناى فضل و رحمتش در حرکت هستى»; (فَتَعَالَى مِنْ قَوِیٍّ مَا أَکْرَمَهُ! وَ تَوَاضَعْتَ مِنْ ضَعِیف مَا أَجْرَأَکَ عَلَى مَعْصِیَتِهِ! وَ أَنْتَ فِی کَنَفِ(3) سِتْرِهِ مُقِیمٌ، وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ!).

اشاره به اینکه افراد قوى و نیرومند اگر راه خشونت را پیش گیرند جاى تعجّب نیست. تعجب در این است که فرد ضعیف و زبون و ناتوانى در این راه گام نهد; ولى خداوند با آن همه قدرت و عظمت نهایت محبّت را دارد و این انسان با این همه ضعف وناتوانى، این همه جرأت و جسارت بر معصیت از خود نشان مى دهد در حالى که لحظه اى فضل و رحمت الهى از او قطع نمى شود و این به راستى عجیب است!

سپس مى افزاید: «(با این همه نافرمانى) تو را از فضل خویش باز نداشته و پرده گناهانت را ندریده است، بلکه حتى یک چشم بر هم زدن از لطف او دور نشده اى، یا در نعمتى قرار دارى که براى تو فراهم ساخته و یا در گناهى که پرده بر آن افکنده، و یا بلا و مصیبتى که از تو دور نموده است. آرى با این همه گناه که دارى این گونه به تو محبّت دارد، حال درباره او چه فکر مى کنى اگر اطاعتش مى کردى؟»; (فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ، وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ، بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرِفَ عَیْن(4) فِی نِعْمَة یُحْدِثُهَا لَکَ، أَوْ سَیِّئَة یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ، أَوْ بَلِیَّة یَصْرِفُهَا عَنْکَ! فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ أَطَعْتَهُ!).

اشاره به اینکه انسان از این سه حالت خالى نیست: یا مشمول نعمتى است که باید شکر آن را ادا کند یا مرتکب گناهى شده که خدا بر آن پرده افکنده و باید از ستاریت او ممنون باشد و استغفار کند یا بلایى را از او دور ساخته که باید قدر این نعمت الهى را بشناسد. اینها همه در حالى است که او در طریق عصیان گام بر مى دارد و نسبت به اوامر و نواهى حق بى اعتناست. حال اگر انسان بیندیشد که این خداوند مهربان و فوق العاده کریم و رحیم اگر بندگان اطاعتش را مى کردند چگونه از آنها قدردانى مى نمود، این همان مسئله «وجوب شکر منعم» است که به گفته علماى عقاید مى تواند انگیزه معرفة الله گردد.

آنگاه امام از زاویه دیگرى به این مسئله مى نگرد و براى بیدار ساختن مخاطبان خود به بیان دیگرى مى پردازد و مى فرماید: «به خدا سوگند اگر این وضعى که تو با خدا دارى (که پیوسته عصیانش مى کنى و او همواره لطف و محبّت مى کند) در میان دو نفر که در نیرو و توان مساوى بودند وجود داشت تو نخستین کسى بودى که خود را به سبب اخلاق ناپسند و کردار بد، محکوم و نکوهش مى کردى (به یقین اگر این وضع میان مولا و عبد باشد به طریق اولى نکوهیده تر است)»; (وَ ایْمُ اللّهِ(5) لَوْ أَنَّ هذِهِ الصِّفَةَ کانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقَوَّةِ، مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ، لَکُنْتَ أَوَّلَ حَاکِم عَلَى نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الاَْخْلاَقِ، وَ مَسَاوِیءِ الاَْعْمَالِ).

بعضى از شارحان نهج البلاغه عبارت فوق را به صورت صغرا و کبرا از شکل اوّل از قیاسات منطقى دانسته اند; ولى ظاهر این است که لحن عبارت بالا ناظر به قیاس اولویّت است; یعنى دو نفر که هم طراز هم باشند معمولا ترس و وحشتى از هم ندارند. با این حال اگر یکى از آنان دو پیوسته نیکى کند و دیگرى در برابر بدى کند سرانجام وجدان نفر دوم او را محکوم مى کند و به سوء اخلاق متهم مى سازد، حال اگر این مسئله در میان شخص بسیار بزرگ و فرد بسیار کوچکى باشد که از یک سو لطف و رحمت است بدون هیچ گونه نیاز و ترس و وحشت و از سوى دیگر سرا پا نیاز است و وحشت از مجازات در برابر نافرمانیها، به یقین در چنین شرایطى آن فرد کوچک نابکار باید خود را بسیار ملامت کند که چرا در برابر آن همه بزرگوارى این همه شرمسارى به بار آورده است.
1. «تمثّل» ـ همان طور که در خطبه قبل نیز اشاره شد ـ از ریشه «مثول» بر وزن «حلول» به معناى مجسم ساختن گرفته شده است.
2. «یتغمّد» در اصل از ریشه «غمد» بر وزن «هند» به معناى غلاف شمشیر گرفته شده و «تغمّد» به معناى در غلاف کردن است. سپس به معناى فراگرفتن و پوشاندن بکار رفته است و در جمله بالا نیز به همین معناست که «فضل خداوند تو را فرا گرفته، پوشانده است».
3. «کنف» از ریشه «کنف» بر وزن «حرف» به معناى محفوظ داشتن است.
4. «مطرف عین» از ریشه «طرف» بر وزن «حرف» به معناى چشم بر هم زدن گرفته شده است و «مطرف» مصدر میمى و به همین معناى چشم به هم زدن است.
5. «أیم» در اصل «أیمن» در نگاه بعضى از ارباب لغت جمع «یمین» به معناى سوگند است که نون آن ساقط شده و معناى جمله «أیم الله» این است که به خدا سوگندها مى خورم.
12
13
14
15
16
17
18
19
20
Lotus
Mitra
Nazanin
Titr
Tahoma
آبی
سبز تیره
سبز روشن
قهوه ای