31 چرخش بین مال و جان و دین
فهرست موضوعات
جستجو 

حضرت على(علیه السلام) مى فرمایند: «إذا حَضَرَتْ بَلِیّةٌ فَاجْعَلُوا أمْوالَکُمْ دُونَ أَنْفُسِکُمْ، وَإِذا نَزَلَتْ نازِلَةٌ فَاجْعَلُو أَنْفُسَکُمْ دُونَ دینِکُمْ، وَاعْلَمُوا أنَّ الْهالِکَ مَنْ هَلَکَ دینُهُ والحَرِیْبُ مَنْ سَلَبَ دِینُهُ; هرگاه بلایى رخ داد مال را فداى جان کنید، و چون ناگوارى رسید جان را فداى دین کنید، و بدانید هلاک شده کسى است که دینش از دست برود و غارت شده کسى است که دینش را برده اند».(1)

اصولاً غالب کارهاى انسان در دنیا دوران و چرخش بین محذورین است و لذا همیشه باید اولویت ها را در نظر بگیرد. بینش انسان در انتخاب این اولویت ها دخالت دارد، عدّه اى هستند که جان را آسان تر از مال مى دهند و عدّه اى هستند که دینشان را فداى جان یا مال خود مى کنند و تفاوت بین مؤمن راستین و دروغین در این اولویت ها ظاهر مى شود.

در اینجا به تناسب لازم است بحثى درباره دنیا داشته باشیم، وقتى به آیات و روایات مراجعه مى کنیم به دو دسته از روایات و آیات برمى خوریم که به ظاهر با هم تضاد دارند امّا با کمى دقت و تأمّل معلوم مى شود که هیچ گونه تضادى با هم ندارند.

امّا آیاتى که دنیا را مدح مى کند: در بعضى از آیات، مال به عنوان خیر، معرفى شده: (اِن تَرَکَ خیراً الْوَصِیَّةُ...).(2)

در بعضى از آیات، مواهب مادّى به عنوان فضل خدا نام برده شده: (وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللهِ).(3)

در جاى دیگر مى فرماید: همه نعمت هاى روى زمین را براى شما آفریده است. (خَلَقَ لَکُم مَّا فِى الاَْرْضِ جَمِیعاً).(4)

از طرف دیگر آیاتى داریم که دنیا را تحقیر مى کند. در یک جا دنیا را عرض و متاع فانى مى شمرد: (تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا).(5)

در جاى دیگر دنیا را مایه غرور و غفلت مى شمرد: (وَمَا الْحَیَوةُ الدُّنْیَآ إلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ).(6)

و در جاى دیگر دنیا را وسیله سرگرمى و بازیچه شمرده: (وَمَا هَـذِهِ الْحَیَوةُ الدُّنْیَآ إلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ).(7)

و در جایى دنیا را مایه غفلت از یاد خدا مى داند: (رَجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللهِ).(8)

این تعبیرات دوگانه در روایات هم آمده است:

درباره مدح دنیا در حدیثى على(علیه السلام) از کسى شنید که دنیا را مذمت مى کند و آن را فریبنده مى شمرد، رو به او کرد و فرمود: «أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا، الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا، الَْمخْدُوعُ بِأَبَاطِیلِهَا! أَتَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا؟ أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا، أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ؟ مَتَى اسْتَهْوَتْکَ، أَمْ مَتَى غَرَّتْکَ؟ أَبِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَى، أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَى؟!... إِنَّ الدُّنْیَا دارُ صِدْق لِمَنْ صَدَقَهَا، وَ دَارُ عَافِیَة لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا، وَ دَارُ غِنىً لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا، وَ دَارُ مَوْعِظَة لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا. مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللّهِ، وَمُصَلَّى مَلاَئِکَةِ اللّهِ، وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللّهِ، وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللّهِ...; اى کسى که نکوهش دنیا مى کنى، در حالى که تو خود به غرور دنیا گرفتار شده اى، و فریفته باطل هاى آن هستى. تو خود مغرور به دنیا شده اى، سپس از آن مذمت مى کنى؟ تو از جرم دنیا شکایت دارى، یا دنیا باید از جرم تو شکایت کند؟ کى دنیا تو را گول زده؟ و چه موقع تو را فریب داده است؟ آیا به محل سقوط پدرانت در دامن فنا، و یا به خوابگاه مادرانت در زیر خاک تو را فریب داده است؟... امّا بدان این دنیا جایگاه صدق و راستى است براى آن کسى که با آن به راستى رفتار کند، و خانه تندرستى است براى آن کسى که از آن چیزى بفهمد، و سراى بى نیازى است براى آن کس که از آن توشه برگیرد، و محل اندرز است براى آنکه از آن اندرز گیرد، دنیا مسجد دستان خداست، و نمازگاه فرشتگان پروردگار، و محل نزول وحى الهى و تجارتخانه اولیاى حق...».(9)

و در حدیثى امام حسن مجتبى(علیه السلام) مى فرمایند: «إعْمَلْ لِدُنیاکَ کأنّکَ تَعیشُ أَبَداً وَاعْمَلْ لاِخِرَتِکَ کَأنَّکَ تَمُوتُ غَداً; براى دنیاى خودت چنان کار کن که گویا همیشه زنده اى، و براى آخرتت چنان کار کن که گویا فردا مى میرى».(10)

درباره ذمّ دنیا هم روایات فراوان است که چند نمونه را ذکر مى کنیم:

1. رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى فرمایند: «لَوْ وَزَنَتِ الدُّنیا عِندَ اللهِ جَناحَ بَعُوضَةِ ما سَقى الکافِرَ مِنْها شَرْبَةَ ماء(11); اگر دنیا به اندازه بال مگسى نزد خدا وزن داشت خداوند به کافر حتّى یک شربت آب نمى نوشانید».

2. امام على(علیه السلام) فرموده است: «إحْذَرُوا الدُّنیا فَإنَّ فى حَلالِها حِساباً وَفى حَرامِها عِقاباً وَأَوَّلُها عَناءٌ وَآخِرُها فَنَاءٌ...; از دنیا برحذر باشید که در حلال آن حساب و در حرامش کیفر است. آغازش رنج و زحمت و پایانش نابودى است».(12)

و همان حضرت فرمود: «الدُّنیا تَغُرُّ وَتَضُرُّ وَتَمُرُّ».(13)

جمع بین این دو دسته آیات و روایات به این است که: آنجا که از دنیا و مواهبش نکوهش مى کند، منظور کسانى هستند که این زندگى را هدف خود قرار داده و آخرت را به دنیا مى فروشند و براى رسیدن به دنیا از هیچ خلاف و جنایتى ابا ندارند. امّا آنجا که دنیا را تعریف و تمجید مى کند جایى است که از این دنیا و مواهب آن به عنوان وسیله اى براى رسیدن به سعادت و تکامل معنوى استفاده مى کنند. لذا حضرت على(علیه السلام) مى فرمایند: «مَنْ أَبْصَرَ بِها بَصَّرَتْهُ، وَمَنْ أَبْصَرَ إلَیْها أعْمَتْهُ; کسى که به دنیا به عنوان یک وسیله بنگرد چشمش را بینا مى کند، و کسى که به عنوان یک هدف نگاه کند نابینایش خواهد کرد».(14)

در همین زمینه امام باقر(علیه السلام) فرموده است: «نِعْمَ العَوْنُ الدُّنیا عَلى طَلَبِ الآخِرَةِ; دنیا کمک خوبى است براى رسیدن به آخرت».(15)

یکى از یاران امام صادق(علیه السلام) خدمت آن حضرت آمد و شکایت کرد که ما دنبال دنیا هستیم و به آن علاقه مندیم. امام(علیه السلام) فرمود: با این ثروت دنیا چه مى خواهى انجام دهى؟ عرض کرد: هزینه خود و خانواده ام را تهیه کنم، و به خویشاوندانم کمک نمایم، در راه خدا انفاق کنم، و حج و عمره بجا آورم. امام فرمود: «لَیْسَ هذا طَلَبُ الدّنیا، هذا طَلَبُ الآخِرَة; این دنیاطلبى نیست این طلب آخرت است».(16)

رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى فرمایند: «مَنْ کانَتْ نِیّتُهُ الدُّنیا فَرَّقَ اللهُ عَلَیْهِ أمْرَهُ وَجَعَلَ الفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَلَمْ یَأْتِهِ مِنَ الدُّنْیا إلاّ ما کَتَبَ اللهُ لَهُ، وَمَنْ کانَتْ نِیَّتُهُ الآخِرَةَ جَمَعَ اللهُ شَمْلَهُ وَجَعَل غِناهُ فی قَلْبِهِ وأتَتْهُ الدُّنْیا وهِیَ راغِمَة; کسى که نیّتش دنیا باشد خداوند کار او را پریشان مى سازد، فقر را در برابر او قرار مى دهد و جز آنچه براى او مقرر شده چیزى از دنیا به چنگ نمى آورد، و کسى که نیتش سراى آخرت باشد خداوند پراکندگى او را به جمعیّت مبدل مى کند، و غنا و بى نیازى را در قلبش قرار مى دهد، دنیا تسلیم او مى گردد و به سراغ او مى آید».(17)

لذا انسان باید در زندگى سعى کند تا دنیا را وسیله و پل و مزرعه براى رسیدن به آخرت قرار دهد نه این که خداى نکرده دنیا هدفش باشد. و لذا رسول خدا(صلى الله علیه وآله)مى فرمایند: «یا عَلیُّ شَرُّ النّاسِ مَنْ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنْیاهُ وَشَرٌّ مِنْ ذِلکَ مَنْ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنْیا غَیْرِهِ; اى على بدترین مردم کسى است که آخرتش را به دنیایش بفروشد، و بدتر از آن کسى است که آخرتش را به دنیاى دیگرى بفروشد».(18)


1. تحف العقول، حکمت 102.
2. بقره، آیه 180 .
3. جمعه، آیه 10 .
4. بقره، آیه 29 .
5. نساء، آیه 94 .
6. حدید، آیه 20 .
7. عنکبوت، آیه 64 .
8. نور، آیه 37 .
9. نهج البلاغه، حکمت 131.
10. مستدرک الوسائل، ج 1، ص 18; و جامع احادیث الشیعة، ج 1، ص 415.
11. تفسیر کشّاف، ج 4، ص 250.
12. بحارالانوار، ج 78، ص 23.
13. نهج البلاغه، حکمت 415.
14. همان مدرک، خطبه 82.
15. وسائل الشیعه، ج 12، ص 17.
16. وسائل الشیعه، ج 12، ص 19.
17. مجمع البیان، ج 9، ص 46; و تفسیر نمونه، ج 2، ص 400.
18. بحارالانوار، ج 77، ص 46.

 

12
13
14
15
16
17
18
19
20
Lotus
Mitra
Nazanin
Titr
Tahoma
آبی
سبز تیره
سبز روشن
قهوه ای