پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
مرتب سازی بر اساس
 
نقش شیعه در تدوین «فقه مقارن»

نقش شیعه در تدوین «فقه مقارن»

بی‌شکّ پیدایش هر مسئله فقهی تاریخچه‌ای دارد. پژوهش مقارنه‌ای فقه باعث می‌شود تا فقیه بر سیر تاریخی آن مسئله و تبدیل آن از یک عنوان ساده تا شاخه‌ها و اقوال مختلف آن، اطّلاع پیداکند. اطّلاع از سیر مسئله از روز تولّد آن تا به امروز، بی‌شکّ باعث افزایش بصیرت و بینش فقیه در استنباط حکم فقهی مسئله خواهد شد. آنچه در این مقاله آمده شناخت اجمالی و مختصر پیرامون بررسی «فقه خلاف» و «فقه مقارن» و نقش شیعه در آنهاست و نشان‌دهنده اهتمام بزرگان فقهای شیعه به این امر مهم است.

نویسنده: حضرت آیت‌اللّه‌العظمی جعفر سبحانی

تلاش فقهای شیعه در تبیین «مبنای مسئولیت مدنی»

تلاش فقهای شیعه در تبیین «مبنای مسئولیت مدنی»

درحالی‌که تبیین اصول و قواعد مربوط به مسئولیت مدنی در فقه امامیه، سابقه‌ای طولانی، بنیان‌های نظری مستحکم و مبنایی اصیل دارد. از سویی نیز برای دیدگاه‎های مطرح‌شده در حقوق غربی، ایرادهای بسیاری برشمرده‌اند. این امر حکایت از این دارد که قواعد حاکم بر مسئولیت مدنی، در فقه امامیه، موضوعی اصیل است که از سوی فقها موردتحلیل و بررسی و مداقه قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای‌که بسیاری از ظرایف و دقت‌نظرهای فقها در تبیین و تشریح اصول و قواعد مسئولیت مدنی در حقوق غربی، بی‌نظیر و یا کم‎نظیر است. در مجموع می‌توان بر این عقیده بود که نظام مسئولیت مدنی در فقه امامیه با تکیه بر قواعد فقهی هم‌چون اتلاف و تسبیب، لاضرر، غرور، اقدام و احسان یک نظام پیشرفته و جامع است که شکل‌گیری این نظام مرهون تلاش‌ها و دقت‌نظر فقهای امامیه در طول قرون متمادی بوده است.

نویسنده: دکترحجّت مبیّن؛ استادیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز (hojjat.mobayen@gmail.com).

نقش امام زین‎العابدین(ع) درگسترش حقوق و فقه عبادی

نقش امام زین‎العابدین(ع) درگسترش حقوق و فقه عبادی

فقه و حقوق اسلامی که تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان را دربرمی‌گیرد و به فرموده حضرت امام خمینی(ره): «تئورى واقعى و كامل اداره انسان از گهواره تا گور است»، از سرچشمه زلال و جوشان وحى و دریاى علم پیامبرخدا(ص) و امامان معصوم(ع)، به‎ویژه امام زین‎العابدین(ع) نشأت گرفته و گسترش یافته است. حضرت امام زین‎العابدین(ع) که خط سیر نظام حقوقی و فقهی امت اسلامی را با روش جدید، ترسیم کرد، در گسترش دانش حقوق و احکام عبادات نقش اساسی دارند... .

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدموسی حمیدی؛ جامعة‌المصطفی العالمیة

جامعیت فقه شیعه با رویکرد ادله، امتیازات، توانمندی و دستگاه اجتهاد

جامعیت فقه شیعه با رویکرد ادله، امتیازات، توانمندی و دستگاه اجتهاد

فقه شیعه نسبت به دیگر مذاهب فقهی و نظام‌های حقوقی موجود دنیا، امتیازهای بسیاری دارد؛ ژرفایی، گستردگی، ضمانت اجرایی برخاسته از اعتقاد، قواعد فراگیر و عقلانی‌بودن از جمله این ویژگی‌هاست. این ویژگی‌ها از نظام فقهی اهل‌بیت(ع) نظامی مترقی ساخته است که نظیر آن را در تاریخ بشر سراغ نداریم. حضرت امام خمینی(ره) در مقام توصیف و تبیین رسالت آن می‌فرماید: «فقه، تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است»...

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد رحمانی / دکتر نفیسه زروندی.

جایگاه امامان اهل‌بیت(علیهم السلام) در پایه‌گذاری و گسترش «فقه»

جایگاه امامان اهل‌بیت(علیهم السلام) در پایه‌گذاری و گسترش «فقه»

پس از ارتحال پیامبر(ص)، مسلمانان با چالشی نو رو‌به‌رو شدند که دانش و مهارتی درباره آن نداشتند. مسائل نوپدیدی که حاکمان و عالمان باید به آنها پاسخ می‌دادند و نیاز به اجتهاد و استنباط داشت. برجسته‌ترین فرد عالم به احکام شرعی در این دوره، امیرمؤمنان(ع) بود که افزون‌بر بیان احکام فقهی، دانش فقه یعنی چگونگی استنباط حکم از روایات نبوی را نیز برای مردم بیان می‌کرد. تفاوت فقه، یعنی احکام شرعی با «دانش فقه» یعنی دانش چگونگی استنباط احکام شرعی هم در همین نکته نهفته است. دانش فقه در دوره امامان پسین(ع)، به‌ویژه امام باقر و امام صادق(ع)گسترش یافت و به‌اوج خود رسید؛ به‌گونه‌ای‌که شاگردان صادقین(ع)، پرچم‌دار شیوه استنباط فقهی آموخته از اهل‌بیت(ع) شدند و نظام فقه شیعی را به‌دیگران معرفی کردند. در این مقام، درپی آنیم که پس از درآمدی کوتاه درباره دلایل اعتبار روایات امامان شیعه(ع) از منظر اهل‌سنت، به گزارش تلاش امامان در بنیان‌گذاری، گسترش و تثبیت دانش فقه، آموزش آن به اصحاب و پاسخ‌گویی به مشتاقان اهل‌سنت بپردازیم.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم طباطبائی؛ عضو هیئت علمی، استادیار گروه نهج‌البلاغه و مدیر گروه و رییس دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیث. (tabatabae@qhu.ac.ir).

نقش متکلمان شیعه در کلام سیاسی با محوریت «ولایت‌فقیه»

نقش متکلمان شیعه در کلام سیاسی با محوریت «ولایت‌فقیه»

کلام سیاسی یکی از شاخه‌های معرفتی کلام اسلامی است که درباره نقش موضوعات اعتقادی‌ در زندگی سیاسی بحث می‌کند. برجسته‌شدن این معرفت، از آغاز بر محور بحران خلافت و امامت بعد از رسول الله(ص) در جامعه اسلامی بود. تمرکز کلام سیاسی به‌صورت سنتی در مکتب اهل‌البیت(ع) بر تبیین جایگاه و مشروعیت الهی امامان دوازده‌گانه(ع) بود و در عصر غیبت امام زمان(عج) پیرامون «نیابت» و جانشینی از آن حضرت بحث می‌کند. در مسئله ولایت فقیه این پرسش مطرح است که آیا خداوند در مورد حکومت در عصر غیبت دستور خاصی داده و تکلیفی معین کرده است یا خیر؟ اگر از نظر کلامی ثابت شود که خداوند فقیه عادل را در این دوران بر امت ولایت داده داده است، از این مطلب دو نتیجه فقهی به‌دست می‌آید؛ نخست آن‌که بر فقیه واجد شرایط واجب است که وظیفه خود را انجام دهد و از مسئولیت شانه خالی نکند. دوم این‌که بر مردم واجب است از فقیه واجد شرایط که ولی جامعه است اطاعت نمایند و سرپیچی از فرمان او معصیت است... .

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا؛ استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، (mohajerania@gmail.com).

نقش «علامه مطهری» در تأسیس کلام جدید

نقش «علامه مطهری» در تأسیس کلام جدید

بی‌تردید، استاد شهید علامه مرتضی مطهری، یکی از شخصیت‌های تأثیرگذار در تأسیس و شکل‌گیری مباحث کلام جدید یا مباحث جدید کلامی در عالم تشیع است. او با ورود خود به این حوزه از مباحث، روح تازه‌ای به اندیشه‌های جدید و مباحث جدید در عرصه کلام دمید و با ارائه دیدگاه‌های نوین، جذابیتی دوچندان به آنها بخشید. در این نوشتار، به‌قدر مجال به نقش علامه شهید در تأسیس کلام جدید خواهیم پرداخت و تلاش می‌کنیم این مهم را با نگاهی تازه بررسی نماییم.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیداکبر حسینی قلعه‌بهمن؛ دانشیار مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی(ره)،(akbar.hosseini37@yahoo.com).

نقش متکلمان شیعه در مسائل جدید کلامی با استناد به‌نظریه فطرت

نقش متکلمان شیعه در مسائل جدید کلامی با استناد به‌نظریه فطرت

متفکران معاصر شیعه هم‌چون بسیاری از اندیشمندان هم‌مذهب خود در طول تاریخ اسلام در نظریه‌پردازی و نوآوری در موضوع فطرت پیشتاز بوده‌اند و در این زمینه نظریه‌پردازی کرده و به تولید علم پرداخته‌اند. در این میان، میرزامهدی اصفهانی بر نقش فطرت در کسب معارف و فهم متون دینی تأکید ورزیده است. حکیم شاه‌آبادی به‌نوعی مؤسس این نظریه در چارچوب دانش‌های عقلی به‌شمار می‌رود. وی مسائل اساسی کلام قدیم را با تمسک به نیازهای فطرت انسانی اثبات کرده است. شاگرد وی امام‌خمینی در عین این‌که میراث‌دار استاد بوده و دیدگاه‌های استاد در ترتیب‌دادن استدلال‌های فطری بر مدعیات کلامی را تأیید کرده، در دانش اخلاق به‌نظریه‌پردازی در حوزه فطرت پرداخته است. این دو شخصیت، هرچند خود با مسائل جدید روبه‌رو شده‌اند، ولی با توجه به شاگردی استاد مطهری نزد امام‌خمینی در نظریه‌پردازی‌های وی به‌نوعی سهیم‌اند. علامه طباطبایی و استاد مطهری در پاسخ به مسائل جدید فکری و کلامی از طریق فطرت بسیار کوشیده‌اند. مسئله مطابقت ذهن و عین، معتبرشمردن استنتاجات منطقی، روابودن بحث از خدا، مسئله خاستگاه دین، رابطه دین و آزادی و فلسفه برخی احکام فقهی، موضوعاتی است که اینان براساس نظریه فطرت بدان پاسخ داده‌اند.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد غفوری‌نژاد؛ استادیار و مدیر گروه تاریخ تشیع دانشگاه ادیان و مذاهب، (ghafoori_n@yahoo.com).

نقش شیعه در تبیین اختیار و آزادی و تأثیرات آن بر مذاهب اسلامی

نقش شیعه در تبیین اختیار و آزادی و تأثیرات آن بر مذاهب اسلامی

تبیین و بیان چگونگی و حدود فاعلیت انسان، از دغدغه‌های دیرینه بشر بوده است؛ مکاتب فکری بشری از یونان باستان تا به امروز در پاسخ به این پرسش نظریه‌پردازی‌ها کرده‌اند. در ادیان الهی نیز این مسئله موردتوجه قرار گرفته و پیروان ادیان کوشیده‌اند در میان فاعلیت حقیقی و آزاد انسان، که لازمه نظام تکلیف و ثواب و عقاب است، با نظام تقدیر و حاکمیت اراده الهی که در سنت‌های دینی مورد تأکید قرار گرفته است، دست به گزینش بزنند یا توجیهی قابل‌قبول ارائه کنند. در سنت اسلامی هم نظریه‌های مختلفی در تبیین فاعلیت انسان و نسبت آن با فاعلیت خداوند شکل‌گرفته است که طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌ها از جبر مطلق تا اختیار مطلق انسان را شامل می‌شود. در این میان، شیعیان نیز با الهام و بهره‌مندی از معارف اهل‌بیت(ع)، تبیینی متفاوت از فاعلیت و اختیار انسان ارائه کردند که مشکلات دیگر نظریه‌ها را نداشت و می‌توانست دلایل عقلی و نقلی طرفین را تبیین و توجیه کند. این نوشتار درپی آن است تا تبیین متمایز شیعه از اختیار و فاعلیت انسان را نشان دهد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدحسن طالقانی؛ استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث، (com.taleghani@yahoo.hasan).

نقش شیعه در تبیین «مهدویت» و تأثیرگذاری آن بر مذاهب اسلامی

نقش شیعه در تبیین «مهدویت» و تأثیرگذاری آن بر مذاهب اسلامی

اعتقاد به «مهدویت» در اسلام، مسئله ‏ای اصیل و ریشه‌دار است و تنها به تشیع اختصاص نداشته و ندارد. در واقع پیش از این‌که ظهور مهدی(عج)، یک عقیده شیعی باشد، عقیده ‏ای اسلامی ثابت و خالص است که چهارده قرن از عمر آن می‏ گذرد و عموم مسلمانان بر آن اجماع کرده‏ اند. علما، دانشمندان، نویسندگان و محققان شیعه و سنی در ‌‌این‌باره کتاب‏ها و رساله‏ ها نوشته ‏اند که خود دلیلی قاطع بر اصالت مسئله مهدویت و ریشه‏ داربودن آن است. اما این اندیشه در شیعه با دیگر مذاهب تفاوت دارد. در شیعه با توجه به انبوه روایات مهدوی، موعود آخرالزمان شخصیتی منحصر‌ به‌ فرد است که به‌ وسیله پیامبر اسلام(ص) و ائمه طاهرین(ع) معرفی شده‌است که در دیگر مذاهب، این ویژگی‏ ها کمتر به‌ چشم‌ می‏ خورد. با این حال، با مراجعه به منابع اهل‌ سنت، برخی ویژگی ‏های انحصاری شیعی را در اهل‌ سنت می‏ توان یافت. بنابراین، با حفظ این نکته مهم که اصالت این اندیشه قابل‌ تأثیر از دیگری نیست، میزان تأثیر پذیری اهل‌ سنت از شیعه در برخی فروعات مسئله مهدویت قابل طرح و بررسی است. نوشتار پیش‏ رو که با روش توصیفی‌ - ‌تحلیلی سامان‌ یافته، در‌صدد بررسی میزان این تأثیر پذیری است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله شاکری زواردهی؛ دانشیار دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، (us.shaker@ac.ir).

نقد فرضیه‌هایی درباره پیدایش «تشیع»

نقد فرضیه‌هایی درباره پیدایش «تشیع»

از گذشته‌های دور، درباره ریشه تشیع و منشأ پیدایش آن، اظهارنظرها و داورى‌هایى از سوی افراد غیرشیعى و گاهى از سوی دشمنان شیعه صورت گرفته که بسیارى از آنها بى‌پایه است و هیچ‌بهره‌اى از واقعیت ندارد. براساس دلایل و شواهد متعدد، تشیع جز همان اسلام به رهبرى پیامبر(ص) و سپس خاندان او نیست. تشیع به این معنى پيشینه در عصر پیامبر دارد و آن حضرت در حیات خود، دوست‌داران و طرفداران على(ع) را شیعه نامیده است و گروهی از دوستداران على(ع) که خود در شمار صحابه گرامی پيامبر اعظم(ص) بودند از همان موقع، على(ع) را جانشین آن حضرت می‌دانستند. در این نوشتار، این موضوع مورد بحث قرار می‌گیرد.

نویسنده: آیت‌الله العظمی جعفر سبحانی(زید عزه)؛ از مراجع عظام تقلید

نقش متکلمان معاصر شیعه با محوریت مدرسه «نجف» و «قم»

نقش متکلمان معاصر شیعه با محوریت مدرسه «نجف» و «قم»

در دوره معاصر کلام شیعی که مقارن با دوره «تجدید و احیاء» است، متکلمان با بهره‌گیری از روش «ترکیبی» عقل و نقل و برخورداری اکثر آن‌ها از ویژگی‌هایی مانند جامعیت، آشنایی با نیازهای جامعه و اجتماع، برخورداری از اندیشه سیاسی و آشنایی و یا تخصص در تفکر فلسفی اسلام و غرب در پرتو فضای ایجادشده معطوف به انقلاب اسلامی به ایفای نقش پرداختند. بر همین‌ اساس، مهم‌ترین نقش آن‌ها تأثیر در اندیشه‌های فلسفی، سیاسی و اجتماعی با محوریت قرآن و سنت و جریان کلام اسلامی - شیعی در امتداد اجتماع بشری است. در همین‌ راستا، با ایجاد تحول موردی اقدامات نسبی فراخور برای رسیدن به کلام مطلوب، قدم‌هایی برداشته شده است؛ هرچند فاصله هنوز کم نیست.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصفر جبرئیلی؛ دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، (ms1346@yahoo.com).

نقش متکلمان اصفهان در گسترش دانش کلام در عصر صفوی

نقش متکلمان اصفهان در گسترش دانش کلام در عصر صفوی

علما و اندیشمندان شیعه، رکن اصلی حاکمیت صفویان به‌شمار می‌آمدند؛ در تجربه موفق حكومت صفویان، امكان هماهنگى سیاست و دین به ظهور نشست و فصل جدیدى از تعامل و همكارى دو نهاد دولت و دین رقم خورد و عالمان دین در گستره‌اى وسیع و با توجه به ضرورت‌ها و نیازها، به یک حرکت علمی مؤثر و موفق اقدام کردند. در آغاز دولت صفوی، جمع اندکی از علمای شیعه ایرانی حضور داشتند که تلاش آغازین آنان برای دولت‌مردان و جامعه ایرانی با اندیشه شیعه و انزوای نگرش‌هاى صوفیانه لازم بود. دعوت حاکمان صفوی از علمای دیگر بلاد به‌ویژه جبل‌عامل، رونقی به حیات علمی ایران داد و حضور چهره‌ای چون محقق کرکی در جهت‌گیرى كلى اندیشه كلامى شیعه مؤثر بود و زمینه پرورش نسلی از علمای ایرانی را فراهم آورد. مکتب علمی اصفهان، میراث بزرگ کلامی از خود برجای گذاشته است و تاکنون نیز بسیاری از آثار آن بر محافل علمی سایه افکنده و مرجع اصلی تلقی می‌شود...

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر پورامینی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی (pouramini47@gmail.com).

نقش متکلمان امامیه در دوره «ایلخانیان» با محوریت «علامه حلّی(ره)»

نقش متکلمان امامیه در دوره «ایلخانیان» با محوریت «علامه حلّی(ره)»

محور اصلی فعالیت‌های متکلمان امامیه در دوره حکومت «ایلخانان» بر فلات ایران، حوزه علمی حلّه بود که در قرن ششم تا هشتم در منطقه تمدن‌خیز‌ بین‌النهرین و مرکز عالم اسلامی ظهور و بروز یافت. در این حوزه، دانشمندان بزرگی در زمینه فقه، کلام، حدیث، منطق، فلسفه و... تربیت شدند، به‌‌گونه‌ای که به تأثیرگذارترین مرکز علمی در مسائل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خاورمیانه و ممالک اسلامی دوره‌های میانی تمدن مسلمانان تبدیل شد. هرچند تاریخ شکل‌گیری و فعالیت‌های علمی این حوزه به‌عنوان یک مرکز علمی در سال‌های اخیر به‌صورت محدود مورد توجه پژوهش‌گران تاریخ کلام قرار گرفته، با این‌همه، هنوز به‌صورت جدی کارکردها و نقش‌آفرینی پرورش‌یافتگان این حوزه به‌ویژه دانشمند بزرگ این عصر یعنی «علامه حلّی» بررسی نشده است. این مقاله قصد دارد به چیستی کارکرد متکلمان حوزه حلّه به‌ویژه علّامه حلّی در عصر ایلخانان که مبدأ دوره دوم تمدن مسلمانان بود، بپردازد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین رسول رضوی؛ دانشیار گروه کلام دانشگاه قرآن و حدیث (r.razavi@chmail.ir).

نقش «خواجه نصیرالدین طوسی» در رشد و گسترش علوم اسلامی

نقش «خواجه نصیرالدین طوسی» در رشد و گسترش علوم اسلامی

خواجه نصیرالدین طوسی از دانشمندان نام‌آور اسلامی ایرانی است. او که در دانش‌های مختلف تبحر و تخصص داشت، توانست با اقداماتی فراخور و خدماتی قابل‌تحسین در عرصه‌های مختلف فرهنگ و تمدن اسلامی و دانش‌های متعددی از جمله فلسفه و کلام، تأثیرگذار و نقش‌آفرین باشد. تألیفات ماندگار، احیای حکمت و فلسفه، تأسیس کلام فلسفی، رشد و ارتقاء دانش نجوم و ریاضی، اثبات امامت اهل‌بیت(ع)، تربیت فضلای نام‌آور، تأسیس کتابخانه و رصدخانه، حفظ و حمایت از دانشمندان از مهم‌ترین خدمات او در جهان اسلام است. چنان‌که تدبیر عالمانه او مانع از لجام گسیختگی حکومت مغول در آسیب‌زدن به فرهنگ و تمدن اسلامی بود. ضمن این‌که از فضای به‌وجود آمده برای رشد وارتقاء فرهنگ اسلامی بیشترین بهره‌ها را برد...

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصفر جبرئیلی؛ دانش‌یار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی (ms1346@yahoo.com).

نقش متکلمان شیعه قرن چهارم و پنجم در گسترش علوم اسلامی(با محوریت مدرسه بغداد)

نقش متکلمان شیعه قرن چهارم و پنجم در گسترش علوم اسلامی(با محوریت مدرسه بغداد)

جریان «کلام عقلی» یا «کلام نظریه‌پرداز» امامیه، پس از افول در مدرسه کوفه، بار دیگر از اوایل غیبت صغرا به آرامی و پویایی خود را باز یافت. افزون‌بر متکلمان نام‌دار نوبختی، معتزلیان شیعه‌شده‌ای مانند ابن‌قبه رازی و ابن‌مملک و هم‌چنین متکلمان امامی کم‌تر شناخته‌شده‌ای مانند ابو‌‌الاحوص بصری و ابن‌جبرویه با تألیف آثار مدون کلامی و تربیت شاگردان و ارائه یک دستگاه نوین با ‌رونق کلام امامیه، مدرسه کلامی جدیدی را پایه‌گذاری کردند. این مدرسه کلامی امامی که فعالیت بیش‌تر متکلمان آن در منطقه جغرافیایی بغداد بود، در قرن چهارم و پنجم با تلاش‌های شیخ مفید (413ق)، سیدمرتضی (436ق)، شیخ طوسی (460ق) و شاگردان آنها در سایه حمایت سیاسی دولت شیعی آل‌بویه (320-447ق) به اوج شکوفایی خود رسید و تا قرن‌ها هیمنه خود را بر کلام امامیه حفظ کرد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی حسینی‌زاده خضرآباد؛ پژوهش‌گر پژوهشگاه قرآن و حدیث (com.whc@gmail.sahz).

نقش متکلمان امامیه در «کلام اسلامی» با تأکید بر ردیه‌نگاری‌ها در عصر حضور

نقش متکلمان امامیه در «کلام اسلامی» با تأکید بر ردیه‌نگاری‌ها در عصر حضور

شیعیان که همواره معارف اسلامی را از طریق اهل‌بیت(ع) دریافت می‌کردند، تحت‌اشراف و رهنمودهای آنان به‌سراغ مسائل کلامی رفتند و به بررسی دقیق مباحث دینی پرداختند. با گسترش جریان‌های فکری، اندیشوران تربیت‌شده در دامان امامان معصوم(ع) نیز به‌ میدان آمدند و به ایفای نقش پرداختند. اصحاب امامیه با بهره‌گیری از آموزه‌های ائمه(ع) مدرسه کلامی ویژه خود را بنیان‌گذاری کردند. متکلمان امامی عصر حضور، در مقابل اندیشه اختیار عنان‌گسیخته انسان برخاستند، اندیشه جبرگرایان را نقد کردند، اندیشه مرجئه را به چالش کشیدند و اندیشه ناصحیح خوارج را رد کردند. متکلمان امامیه نه‌تنها نسبت به اندیشه‌های انحرافی جریان‌های اسلامی واکنش نشان دادند، بلکه آبشخور و سر‌چشمه‌های این اندیشه‌ها را نیز که خارج از تفکر اسلام بودند - مثل مانویت، مسیحیت و فلسفه گرایی - نقد کرده‌اند.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیداکبر موسوی تنیانی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه قرآن و حدیث قم، (Taniyani_110@aYaoo.com).

نقش اهل‌بیت(ع) و متکلمان شیعه در بحث کلامی تنزیه پیامبران(ص)

نقش اهل‌بیت(ع) و متکلمان شیعه در بحث کلامی تنزیه پیامبران(ص)

اصل نبوت، حجمی فراوان از کتاب‌های کلامی شیعه و اهل‌تسنن را به خود اختصاص داده و دارای مباحث گوناگونی، مانند حسن و ضرورت بعثت نبی، شرایط نبی و راه‌های اثبات پیامبری پیامبر است. در این میان، مسئله شرایط یا صفات نبی، یکی از مسائل مهم در آثار کلامی است که به‌طور عمده شرط عصمت، محوری‌ترین مسئله آن به‌شمار می‌رود. متکلمان شیعه و اهل‌تسنن، هرچند در جزئیات مسئله عصمت، هم‌نوا با یکدیگر سخن نگفته‌اند، معمولاً در اصل لزوم عصمت پیامبر از گناه، یکصدا بوده‌اند. متکلمان هر دو مذهب، بخشی از تلاش‌های کلامیِ خود را به اثبات این مسئله معطوف کرده‌اند؛ هرچند متکلمان شیعه سهمی به‌مراتب بیش‌تر نسبت به متکلمان اهل‌تسنن داشته‌اند...

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسین فاریاب؛ استادیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (m.faryab@yahoo.com).

نقش ائمه(ع) در پیدایش و گسترش «علم کلام»

نقش ائمه(ع) در پیدایش و گسترش «علم کلام»

یکی از مباحث مهم در تاریخ کلام امامیه، موضع ائمه اطهار(ع) در زمینه علم کلام و نقش ایشان در شکل‌گیری این علم است. هرچند برخی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ائمه اطهار(ع) موضعی منفی در مورد جریان متکلمان داشته‌اند؛ ولی ازسوی‌دیگر حضور متکلمان چیره‌دستی مانند هشام‌بن حکم، زراره، مؤمن طاق و هشام‌بن سالم در میان اصحاب خاص ایشان انکارناشدنی است. افزون‌بر این، ایشان گاه اصحاب خود را به ورود به عرصه‌های کلامی فراخوانده و در مواردی روش درست علم کلام را به آنها آموزش می‌دادند. مهم‌تر آن‌که در حوزه اندیشه‌های کلامی نیز روایات بسیاری از ایشان در مسائل اصلی کلام مانند توحید، عدل و مانند آن نقل شده است. این شواهد، ضرورت پژوهش درباره نقش ائمه اطهار(ع) در تأسیس و گسترش علم کلام را به‌خوبی نشان می‌دهد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار؛ استاد دانشگاه تهران (.bernjkar@at.ac.ir). دکتر محمدجعفر رضایی؛ استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث (Jafarrezae9@gmail.com).

تأثیر زبانی و محتوایی روایات شیعی بر «ادبیات فارسی»

تأثیر زبانی و محتوایی روایات شیعی بر «ادبیات فارسی»

جایگاه قرآن و حدیث در میان منابع و سرچشمه‌های ادب پارسی، متفاوت و ممتاز است؛ تا آن‌جاکه می‌توان گفت نظم و نثر فارسی، بیشترین وام‌گیری را از متون دینی دارند. یکی از علل این حجم از تأثیرپذیری، دانش دینی گویندگان فارسی‌زبان بود. در گذشته تا پیش از مشروطه و تخصصی‌شدن دانش‌ها، بیشتر فرهیختگان و ادیبان، دانش‌آموختگان مدارس دینی بودند، چنان‌که عالم به کسی می‌گفتند که علم دین می‌دانست...

نویسنده: دکتر رضا بابایی؛ دانش‌آموخته حوزه و مدرس دانشگاه (Rezababaei1@gmail.com)

نقش «نهج‌البلاغه» در گسترش فرهنگ  و علوم اسلامی

نقش «نهج‌البلاغه» در گسترش فرهنگ و علوم اسلامی

گردآوری و تدوین حدیث در قالب مجموعه‌های مختلف موضوعی یا غیر آن مانند تدوین کتب صحاح، مسند‌نویسی، جزء‌نگاری، مستخرجات، معاجم و کتب تخریج، امری است که سابقه آن به پس از قرن دوم هجری می‌رسد. شاید بتوان گفت گردآوری مجموعه‌ای از احادیث با رویکرد ادبی و بلاغی پیش از سید‌رضی سابقه نداشته است و همین امر یکی از عوامل جاودانگی کتاب وی باشد و موجب شده تا این کتاب، میراثی ارزشمند و یک اثر ادبی حدیثی فاخر شناخته شود. پرسش اصلی این است که با توجه به آن‌که سید‌رضی تنها با رویکرد ادبی به جمع و تألیف این کتاب پرداخته، تا چه حد این کتاب در ادبیات عرب و نیز دیگر علوم اسلامی به‌خصوص علم حدیث مورد توجه قرار گرفته و اساساً چه نقشی در گسترش این علوم و دیگر دانش‌ها داشته است؟

نویسنده: دکتر حامد شریعتی نیاسر؛ استادیار دانشگاه مذاهب اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث (hshariati@ut.ac.ir).

ادعیه‌نگاری شیعی؛ تاریخچه، ویژگی‌ها و امتیازات

ادعیه‌نگاری شیعی؛ تاریخچه، ویژگی‌ها و امتیازات

در فرهنگ شیعی، دعا از قرآن آغاز، با ادعیه منقول از پیامبر توسعه و با دعاهای امامان به اوج می‌رسد. تفاوت میان اهل‌سنت و شیعه در همین دعاهای مأثور ائمه اطهار(ع) است. برخی گروه‌ها و جریان‌های اسلامی هم‌چون اهل‌سنت و صوفیان، به ادعیه نبوی اکتفا و بر آن توقف کردند، اما در میان شیعه حجم گسترده و فراوانی از ادعیه از زبان جانشینان به حق پیامبر(ص) نقل‌شده است. این امر خود سبب گستردگی کمّی متون دعایی شیعه، در مقایسه با اهل‌سنت شده است.

نویسنده: دکتر حمید باقری؛ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران (bagheri.h@ut.ac.ir).

نقل و انتقال احادیث امامیه، مکتوب یا شفاهی؟

نقل و انتقال احادیث امامیه، مکتوب یا شفاهی؟

در میان بیشتر حدیث‌پژوهان و دنبال‌کنندگان مباحث حدیثی و عموم دانش‌آموختگان حوزوی، این تصور غالب است که گزارش احادیث بر پایه نقل شفاهی و در قالب گفتار صورت پذیرفته و لااقل تا عصر تألیف کتب اربعه این رویه شایع بوده است. بررسی شواهد گوناگون گواه آن است که از همان ابتدا این مکتوبات بودند که بستر نقل و گسترش معارف اهل‌بیت(ع) را فراهم آورده‌اند. به‌عبارت دیگر میراث حدیثی امامیه در بستر مکتوبات تولد یافته و بالیده است. نوشته حاضر بر آن است که با ارائه شواهد روایی و تاریخی به این اطمینان دست یابد که نقل و انتقالات شفاهی به‌اندازه‌ای اندک بوده که می‌توان آن را در فرآیند روایت احادیث نادیده انگاشت. در مقابل آشکار می‌شود که ثبت و نشر مکتوب احادیث از زمان بیان آنها از سوی ائمه(ع) رخ داده و تا قرن پنجم و پس از آن نیز استمرار یافته است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین احسان سرخه‌ای؛ عضو هئیت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (e.sorkhei@gmail.com).

نقش شیعه در گسترش حدیث در خراسان

نقش شیعه در گسترش حدیث در خراسان

بی‌تردید بسیاری از مناطق جغرافیایی در نشر علوم اسلامی، با تناسب‌های مختلف، سهیم هستند. روشن است که شیعیان قم، کوفه و بغداد در برهه‌هایی از تاریخ در نشر حدیث نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. خراسان، به‌جهت دوردست‌بودن از مرکز حکومت اسلامی و هم‌چنین به‌دلیل پهناوری ویژه، در بسیاری از پژوهش‌های شیعی غایب از نظرهاست. این پژوهش بر آن است تا سهم خراسان بزرگ را در نشر حدیث شیعه بررسی کند. خراسان تا سده پنجم هجری شامل کدام مناطق می‌شده، و در این مناطق چه تلاش‌های ارزشمند حدیثی شکل‌گرفته است؟ دوره‌های قوت و ضعف حدیث‌پژوهان شیعی در پنج قرن نخست هجری تا چه اندازه دست‌یافتنی است؟ چه آثار ارزشمندی در این مناطق تألیف شده و ارتباط حوزه‌های حدیثی شیعه با دیگر حوزه‌های فریقین چگونه بوده است؟ این‌ها مسائل مهمی در حوزه حدیث خراسان است و لازم است بدان پرداخته شود. در این پژوهش، در حد توان به این پرسش‌ها پاسخ داده خواهد شد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی غلامعلی؛ استادیار دانشگاه قرآن و حدیث (mahdigh53@gmail.com).

مدرسه «ری» و نقش آن در نشر حدیث

مدرسه «ری» و نقش آن در نشر حدیث

شهر ری به‌عنوان یکی از مناطق مهم حوزه حدیث شیعه اهمیت بسیاری دارد. ورود اسلام به این شهر از زمان خلیفه دوم شروع شده است، به‌همین‌سبب ناصبی‌گری شاخصه اولیه این شهر است و برخی روایات به این مطلب اشاره دارند، اما از زمان صادقین(ع) برخی یاران ایشان که اهل ری بودند، تفکر شیعی وارد این شهر شد. مکتب حدیثی شیعی ری از قرن چهارم بعد از مکتب حدیثی قم، تأسیس شد و با ظهور بزرگانی مانند کلینی و صدوق این شهر، درشمار یکی از مهم‌ترین مراکز حدیثی شیعه قرار گرفت. مهم‌ترین فعالیت‌های محدثان ری عبارت است از: تألیف کتاب، تشکیل جلسات مناظره، رحلات حدیثی. ویژگی‌های مهم حدیثی ری عبارت است از: کثرت محدثان شیعی و سنی، اسناد عالی احادیث، پالایش و تبویب احادیث و حدیث‌گرایی.

نویسنده: دکتر زهره نریمانی؛ استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (zohrehnarimani92@yahoo.com). دکتر جعفر فیروزمندی بندپی؛ استادیار گروه زبان و ادبیات عرب، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی (j.firoozmandi@gmail.com).

مدرسه حدیثی کلامی قم و نقش آن در گسترش علوم اسلامی

مدرسه حدیثی کلامی قم و نقش آن در گسترش علوم اسلامی

مدرسه حدیثی قم یکی از مؤثرترین و فعال‌ترین مراکز حدیثی شیعه به‌ویژه در سده های سوم و چهارم هجری و حلقه واسطه انتقال میراث حدیثی از کوفه به بغداد بوده است. پیدایش این مدرسه حدیثی با شکل‌گیری شهر شیعی قم گره خورده است. با انتقال میراث جریان فکری مُحدِّثْ متکلمان کوفه در نیمه قرن سوم به قم، این جریان به اصلی‌ترین جریان فکری قم تبدیل شد. گرچه رویکرد عمومی در قم رویکرد حدیثی بود و مشایخ این مدرسه از ورود به عرصه نظریه‌پردازی و تبیین‌های خارج از چارچوب نص پرهیز می‌کردند، اما اندیشمندان این مدرسه برای روشن‌کردن مفاهیم و آموزه‌های اعتقادی و نشان‌دادن نظام معرفتی درون‌ متن مقدس به تبیین‌گری پرداختند. هم‌چنين در رویارویی با اندیشه‌های مخالف پا به عرصه نقادی و ردّیه‌نویسی نیز گذاشتند. بدین‌ترتیب مدرسه قم برگ مهمی در تاریخ کلام امامیه را رقم زد و با دارا بودن شاخص‌های کلامی و با روش مشخص به تولید میراثی ارزشمند در حوزه کلام تبیینی نائل آمد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدحسن طالقانی؛ استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث (hasan.taleghani@yahoo.com). حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیداکبر موسوی تنیانی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه قرآن و حدیث (Tanyani_110@yahoo.com).

نقش عالمان شیعه در دانش «تخریج»

نقش عالمان شیعه در دانش «تخریج»

حدیث، مهم‌ترین منبع استنباط احکام اسلام، پس از قرآن است. یکی از مهم‌ترین ابزار سنجش اعتبار حدیث که با منبع، سند، متن و محتوا ارتباط دارد، دانش «تخریج» است. با تخریج هر حدیث، می‌توان به منابع متعدد، متن‌ها و راه‌های گوناگون، و نمایه‌های موضوعی آن دست یافت. تاکنون پژوهشی درباره جایگاه و نقش عالمان شیعه در گسترش این دانش، انجام نگرفته است. پژوهش پیش‌رو، برای اثبات گستردگی نقش عالمان شیعه در دانش تخریج و توسعه بهره‌وری از فایده‌های آن، نمونه‌های متعددی از عملکرد دوازده تَن از محدثان شیعه در انواع تخریج را به‌ترتیب وفات مؤلفان آثار آورده است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین عباس محمودی؛ مدرّس و پژوهش‌گر مرکز تخصصی علوم حدیث حوزه علمیه قم (abbasmahmoodi@yahoo.com).

نقش شیعه در نقد و آسیب‌شناسی حدیث

نقش شیعه در نقد و آسیب‌شناسی حدیث

حدیث‌ها به‌شکل‌های گوناگون دچار آسیب می‌شوند؛ گاهی راوی در شنیدن یا نقل‌کردن اشتباه می‌کرد. گاهی نیز نویسنده درست نمی‌دید و راست نمی‌نوشت. هم‌چنین کتاب نیز گاهی، ناقص، پاره و تیره می‌شد. افزون بر این، بهره‌گیران از حدیث، در تعامل و فهم و کاربرد آن، کاستی‌ها و خطاهایی دارند که گاه از کاستی شیوه پژوهش پدید می‌آید و گاه برخاسته از نگرش ویژه پژوهش‌گر است که او را به آسیبی همیشگی در رویارویی با متون حدیث، دچار می‌کند؛ آسیبی که گاه به شکل ایجاد فرقه‌هایی دگراندیش و کژاندیش، هم‌چون اخباریان، جمودگرایان و سلفیان جلوه می‌نماید. حدیث‌پژوهان در هر دو حوزه شیعه و اهل‌سنت، کوشیده‌اند که این آسیب‌ها را شناسایی کنند و در موارد بسیاری، درصدد حل آن برآمده‌اند. در این نوشته می‌کوشیم در چند بخش، به تلاش‌های امامان(ع)، راویان و محدثان شیعه، در این عرصه اشاره کنیم.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالهادی مسعودی؛ دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث (h.masoudy@gmail.com).

تعداد صفحات : 23