آئین سیر و سلوک در متون اسلامی

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

آئین سیر و سلوک در متون اسلامی

برگرفته از عرفان اسلامی ج 1 (شرحی جامع بر صحیفه سجادیه)، تحت اشراف آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem news

چکیده: در متون اسلامى گاه به خطبه یا نامه اى از معصومین(علیهم السلام) یا دعایى از دعاهاى پرمعنا برخورد مى کنیم که هرکدام مى تواند نسخه اى براى سالکان راه عرفان باشد. اگر رهروان این راه، اراده و تصمیم و اخلاص کافى براى پیمودن این مسیر داشته باشند و با توکل بر خداوند به سراغ متون قرآنى و روایى معصومین(علیهم السلام) بروند و اهل عمل به آن دستورات حیات بخش باشند، به یقین به هدف نهایى مى رسند و به وصال آن محبوب بى همتا نائل مى شوند و اینکه پیمودن این راه حتماً در گرو نسخه معینى از پیر و مرشد و راهنماى خاصى باشد به یقین اشتباه است و چه بسا مقدمه انحراف از مسیر صحیح و صراط مستقیم محسوب شود. البته فهم محتواى آیات و روایات نیازمند علم کافى و یا استفاده از راهنمایى علماى با تقواى دین است، بى آن که انگشت روى شخص خاصى بگذاریم یا بگذارند. در واقع همه چیز در شریعت جمع است و چیز ناگفته اى در آیات قرآن وگفتار معصومین(علیهم السلام) وجود ندارد.
کلمات کلیدی: جهاد,تقوا,اخلاص,عارفان,اخلاق,تصوف,سنت,عرفان,عرفا,کتاب,نفس,سالکان,گفتار,علماى اخلاق,مقربان,جهاد اکبر,هواى نفس,سلوک,مراتب سلوک,سلوک الى الله,دستور العمل,پیر و مرشد,سیر و سلوک,معصومین,شریعت,آیات,صراط مستقیم,فضایل اخلاقى,اخلاق رذیله,صفات اخلاقی,آئین سلوک,متون اسلامی,فضایل,رذایل,صوفی

آئین سیر وسلوک در متون اسلامى

علماى اخلاق اسلامى که فن آنها بررسى فضایل و رذایل اخلاقى در کتاب و سنت است بى آنکه روش معین و مراحل مختلفى را براى سیر و سلوک تعیین کنند به بررسى فضایل اخلاقى و طرق تحصیل آن و رذایل و راه هاى مبارزه با آن پرداخته اند که اگر مجموعه آن در وجود انسانى حاصل شود انسان کاملى خواهد بود که عملاً مسیر سیر و سلوک الى الله را کامل کرده است و به مقاماتى که عرفا از آن سخن مى گویند خواهد رسید.

این ساده ترین و روشن ترین راه است که ما متون قرآنى و احادیث نبوى و علوى را در باب فضایل و رذایل مد نظر قرار دهیم و با تخلق به اخلاق حسنه و اجتناب از اخلاق رذیله در صف انسان هاى شایسته و مقربان درگاه خدا ـ با یارى و توفیقات الهى ـ قرار گیریم.

آن ها در درجه اول مبارزه با هواى نفس را که در حدیث معروف نبوى، جهاد اکبر نامیده شده، شرط پیمودن این راه معرفى مى کنند. آن جا که پیامبر اکرم(صل الله علیه وآله) گروهى از مجاهدان اسلام را که از جهاد بازگشته بودند مخاطب قرارداد و فرمود: «مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الاَصْغَرَ وَبَقِى عَلَیهِمُ الْجِهَادُ الاْکْبَرُ قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِهَادُ الاْکْبَرُ فَقَالَ جِهَادُ النَّفْسِ»(1)؛ (آفرین بر کسانى که جهاد کوچک را انجام دادند و جهاد بزرگ تر بر دوش آن ها باقى مانده است. کسى عرض کرد: اى رسول خدا! جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد و مبارزه با هواى نفس است).

بدیهى است که پیکار با دشمنان به ویژه در آن عصر و زمان مشکلات عظیمى داشته که در بسیارى از موارد به شهادت مجاهدان راه خدا منتهى مى شده و یا جراحت هاى آن ها سال ها یا تا آخر عمر باقى مى مانده است. با این حال، پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) آن را جهاد اصغر نامید و جهاد با هوى و هوس هاى سرکش نفسانى را جهاد اکبر.

دلیل آن هم روشن است؛ تا انسان در میدان این جهاد شرکت نکند، یا جهاد با دشمن براى او میسر نمى شود و یا اگر میسر شود گاهى آلوده به افکار نادرستى همچون به دست آوردن غنیمت یا انتقام از دشمن و یا رسیدن به مقامات ظاهرى مى شود.

به همین دلیل در ذیل حدیث مذکور آمده است: «اِنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِى بَینَ جَنْبَیهِ»(2)؛ (برترین جهاد، جهاد با نفسى است که در درون انسان قرار دارد).

و بعد از نجات از چنگال هوى و هوس هاى سرکش که ابزار شیطان رجیم است سعى مى کند خود را به صفات فضیلت آراسته کند تا در سایه آن به لقاءالله و شهود باطنى یعنى دیدن خدا با چشم دل نائل گردد.

در قرآن مجید در یک تعبیر روشن و شفاف آمده است: «فَمَنْ کانَ یرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَدا»(3)؛ (پس هرکه به لقاى پروردگارش امید دارد، باید کارى شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند!).

لقاء پروردگار که همان مشاهده باطنى ذات پاک او با چشم دل و بصیرت است هرچند در این دنیا براى مؤمنان راستین امکان پذیر است، اما از آن جا که این مسأله در قیامت به سبب مشاهده آثار صریح تر و روشن تر آن ذات پاک جنبه همگانى پیدا مى کند این تعبیر در لسان قرآن وروایات غالباً درمورد روز قیامت به کار رفته است. البته اراده هر دو معنا نیز ممکن است، به این صورت که عمل صالح و ایمان خالص و ترک هرگونه شرک در این دنیا نیز سبب شهود باطنى صالحان پاک باز مى شود آن گونه که در قیامت نصیب همه مى گردد؛ اگر تمام موارد استعمال واژه «لقاءالله» در قرآن و روایات و به ویژه تعبیراتى که در ادعیه آمده است در نظر گرفته شود این تفسیر دور به نظر نخواهد رسید.

در متون اسلامى گاه به خطبه یا نامه اى از معصومین(علیهم السلام) یا دعایى از دعاهاى پرمعنا برخورد مى کنیم که هرکدام مى تواند نسخه اى براى سالکان راه باشد؛ ازجمله آن ها خطبه همّام است که یک صد و ده صفت از صفات بارز پرهیزکاران راستین در آن آمده و یک دوره کامل سیر و سلوک است و همان بود که همّام (مخاطب اصلى این خطاب) پس از شنیدن آن صیحه اى زد و مدهوش شد و روحش به عالم بالا پرواز کرد.

کوتاه سخن این که اگر رهروان این راه، اراده و تصمیم و اخلاص کافى براى پیمودن این مسیر داشته باشند و با توکل بر خداوند به سراغ متون قرآنى و روایى معصومین(علیهم السلام) بروند و اهل عمل به آن دستورات حیات بخش باشند، به یقین به هدف نهایى مى رسند و به وصال آن محبوب بى همتا نائل مى شوند و اینکه پیمودن این راه حتماً در گرو نسخه معینى از پیر و مرشد و راهنماى خاصى باشد به یقین اشتباه است و چه بسا مقدمه انحراف از مسیر صحیح و صراط مستقیم محسوب شود.

البته فهم محتواى آیات و روایات نیازمند علم کافى و یا استفاده از راهنمایى علماى با تقواى دین است، بى آن که انگشت روى شخص خاصى بگذاریم یا بگذارند.

در واقع همه چیز در شریعت جمع است و چیز ناگفته اى در آیات قرآن وگفتار معصومین(علیهم السلام) وجود ندارد و اینکه گروهى شریعت را از آنِ عوام مى دانند و بعد از آن قائل به طریقتى هستند که آداب آن را پیر و مرشد بیان مى کند و بدون آن وصول به حقیقت را غیر ممکن مى شمرند، بر خلاف اصول شناخته شده اسلامى است؛ شاهد گویاى این سخن عملکرد امامان معصوم(علیهم السلام) و اصحاب و یاران آنهاست.


مقالات مرتبط:

جایگاه و اهمّیّت دعا در فرهنگ اسلامی

نسخه هاى نورانى سیر و سلوک در سنت معصومین

نسخه هاى قرآنى سیر و سلوک الى الله

عرفان عملی و جایگاه آن در روایات اسلامی

درخشش عرفان در آیینه آیات قرآن

عرفان در تعلیمات اسلامى  

عرفان نظری و عملی راستین در صحیفه سجّادیه

منبع:
1. قرآن کریم
2. الکافی، کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‌، محقق/ مصحح: غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ‌1407 قمری، چاپ چهارم.
3. وسائل الشیعة، شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‌، محقق/ مصحح: مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)‌، مؤسسه آل البیت(علیهم السلام‌)، قم، ‌‌1409 قمری‌، چاپ اول.
تاریخ انتشار: « 1397/05/04 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 328