نسخه هاى نورانى سیر و سلوک در سنت معصومین

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

نسخه هاى نورانى سیر و سلوک در سنت معصومین

برگرفته از عرفان اسلامی ج 1 (شرحی جامع بر صحیفه سجادیه)، تحت اشراف آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem news

چکیده: براى رسیدن به اوج معرفت الله، در کلمات پیامبر اکرم(صل الله علیه و اله) و ائمه هدى(علیهم السلام) نسخه هاى متعددى دیده مى شود که عمل به هریک مى تواند انسان را از حجاب هاى عالم ماده بیرون کند و دیدگان او را به عالم ملکوت بگشاید. به یقین رهروان راه حق و سالکان سبیل الى الله اگر تنها به این نسخه ها عمل کنند به مقصد و مقصودشان مى رسند و آنچه انتظار داشته اند در اختیارشان قرار مى گیرد. اى کاش عارفان اسلامى به این نسخه هاى گران بها اهمیت بیشترى مى دادند و براى شاگردان خود از آن بهره کافى مى بردند! چراکه همه چیز در آن ها بیان شده است.
کلمات کلیدی: عارفان,ابن مسعود,عرفان,کشف,سلمان,انسان کامل,شهود,معرفت الله,سالکان,ملکوت,راه حق,عارفان اسلامى,نسخه هاى نورانى,همّام,ابوذر,عالم ملکوت,ائمه هدى,أَخ فِى اللَّهِ,ذکر الهى,سالکان راه,سالک الى الله,على,سیر و سلوک,سنت معصومین,معصومین,پیامبر,متقین,پرهیزکاران,معنویت,روایات,امیرمؤمنان,کمیل,وصایاى,نسخه های عرفان,سبیل الى الله,سالکان سبیل,کلمات پیامبر,خطبه متقین,کمیل بن زیاد,برادر ایمانی,یا اباذر,یا علی,یابن مسعود
  • نسخه هاى نورانى سیروسلوک در سنت معصومین
  • انسان کامل از دیدگاه امیرمؤمنان(علیه السلام)
  • نسخه هاى پیامبر(صل الله علیه و آله) به صحابه نزدیک

نسخه هاى نورانى سیروسلوک در سنت معصومین

در کلمات پیامبر اکرم(صل الله علیه و اله) و ائمه هدى(علیهم السلام) نسخه هاى متعددى دیده مى شود که عمل به هریک مى تواند انسان را از حجاب هاى عالم ماده بیرون کند و دیدگان او را به عالم ملکوت بگشاید.

امیرمؤمنان على(علیه السلام) هنگامى که یکى از یاران مخلصش از او تقاضاى توصیف متقین و پرهیزکاران مى کند خطبه اى(خطبه متقین یا همام) براى او مى خواند که در آن یک صد و ده وصف براى پرهیزکاران بیان شده و به یقین هرکس بتواند به آن عمل کند شاهد مقصود را در مسیر الى الله در آغوش خواهد گرفت.

و جالب این که در ابتداى این خطبه آمده است که امام(علیه السلام) نخست جواب بسیار کوتاهى در دو جمله به او داد ولى عطش همام فرو ننشست، ناچار امام(علیه السلام) چشمه زلال جوشانى در اختیار او و در اختیار همه رهروان این راه گذاشت تا از آن بنوشند و سیراب شوند و جاى تعجب نیست که همّام هنگامى که سخنان امام(علیه السلام) را شنید صیحه اى زد و مدهوش شد و مرغ روحش از قفس تن پرواز کرد و چه بسا احساس مى کرد، که زمان پرواز فرارسیده است.

از فرازهاى متعددى از این خطبه به خوبى استفاده مى شود که سخن از کسانى است که به مقاماتى از شهود رسیده اند ازجمله آن جا که مى فرماید: «وَ لَوْلا الاَجَلُ الَّذِى کَتَبَ اللَّهُ عَلَیهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِى أَجْسَادِهِمْ طَرْفَةَ عَینٍ، شَوْقاً اِلَى الثَّوَابِ، وَخَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ»؛ (اگر سرآمد معینى که خداوند براى [زندگى] آن ها مقرّر کرده وجود نداشت، به اندازه یک چشم برهم زدن نیز ارواحشان از شوق پاداش الهى وترس از کیفر او در جسمشان قرار نمى گرفت).

و در جایى دیگر از این خطبه آمده است: «فَهُمْ وَالْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُنَعَّمُونَ، وَهُمْ وَالنَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُون»؛ (آن ها به کسانى مى مانند که بهشت را با چشم خود دیده ودر آن متنعم اند، وهمچون کسانى هستند که آتش دوزخ را مشاهده کرده ودر آن معذّب اند).

و نیز در جاى دیگر از همین خطبه مى خوانیم: «فَاِذَا مَرُّوا بِآیةٍ فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا اِلَیهَا طَمَعاً، وَتَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَیهَا شَوْقاً، وَظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْینِهِم وَ اِذَا مَرُّوا بِآیةٍ فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا اِلَیهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَشَهِیقَهَا فِى أُصُولِ آذَانِهِم»؛ (هنگامى که به آیه اى مى رسند که در آن تشویق است [تشویق به پاداش هاى بزرگ الهى دربرابر ایمان و عمل صالح] با اشتیاق فراوان بر آن تکیه مى کنند و چشم جانشان با علاقه بسیار در آن خیره مى شود وگویى آن بشارت را دربرابر چشم خود مى بینند و نیز هنگامى که به آیه اى مى رسند که بیم و انذار در آن است [انذار در برابر گناهان] گوش هاى دل خویش را براى شنیدن آن باز مى کنند و گویى فریادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنین انداز است).

آرى! آن ها در عالمى مملو از معنویت و نور و توأم با حضور غوطه ورند و در سایه عمل به این نسخه الهى که به وسیله بنده خاص او امیرمؤمنان على(علیه السلام) پیچیده شده به چنین مقاماتى نائل مى شوند.

کافى است در بخش اول این خطبه که سخن از پنج صفت آنان به میان آورده دقیق شویم. مى فرماید: «فَالْمُتَّقُونَ فِیهَا هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ: مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ، وَ مَلْبَسُهُمُ الاقْتِصَادُ، وَ مَشْیهُمُ التَّوَاضُعُ. غَضُّوا أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ، وَ وَقَفَوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُم»؛ (پرهیزکاران در این دنیا صاحب فضایلى هستند: گفتارشان راست، لباسشان میانه روى و راه رفتنشان تواضع وفروتنى است. چشمان خویش را از آنچه خداوند بر آنان حرام کرده فرو نهاده اند و گوش هاى خود را وقف شنیدن علم و دانشى کرده اند که براى آنان سودمند است).

راستى! در گفتار و میانه روى و اعتدال در همه چیز (لباس به قرینه آیات متعددى از قرآن مفهوم وسیعى دارد ودر عرف عام نیز چنین است) وهمچنین مشى متواضعانه، کنایه اى است از تواضع در همه امور زندگى، همان گونه که واژه «مشى» در استعمالات عرفى نیز در این معناى وسیع به کار مى رود.

سپس از معرفت والاى آن ها سخن مى گوید، مى فرماید: (خداوند در درون جانشان آن قدر بزرگ تجلى کرده که ماسوى الله [تمام جهان خلقت] در نظر آن ها کوچک است)؛ «عَظُمَ الْخَالِقُ فِى أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِى أَعْینِهِمْ».

آنگاه از عبادت هاى شبانه آن ها سخن مى گوید، مى فرماید: به هنگام شب براى عبادت بر پا مى ایستند در حالى که اجزاى قرآن را با دقت وتأمل تلاوت مى کنند و با آن، مرهمى بر زخم هاى خود مى گذارند، آیات بشارت آن ها را به وجد مى آورد و آیات تخویف آنان را تکان مى دهد؛ «أَمَّا اللَّیلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالِینَ لاَجْزَاءِ الْقُرْآنِ یرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً یحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَیسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ فَاِذَا مَرُّوا بِآیةٍ فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا اِلَیهَا طَمَعاً وَتَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَیهَا شَوْقاً...» و این گونه پاسى ازشب را با راز و نیاز با خدا و نماز و تلاوت قرآن و تفکر و تدبر مى گذرانند.

سپس به برنامه روزانه آن ها اشاره مى کند، مى فرماید: اما به هنگام روز مردانى بردبار و دانشمند و نیکوکارانى پرهیزکارند (و نیازمندان از علم و دانش و سایر امکانات آن ها بهره مند مى شوند)؛ «وَأَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ أَبْرَارٌ أَتْقِیاء». (هرگز به اعمال کم قانع نیستند و اعمال زیاد خود را نیز ناچیز مى شمارند)؛ «لا یرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِیلَ وَلا یسْتَکْثِرُونَ الْکَثِیر». سپس به نشانه دیگرى از نشانه هاى آن ها اشاره مى فرماید: (هنگامى که به آن ها نگاه کنى مى بینى دین و ایمانى قوى، دور اندیشى توأم با نرمش، ایمان همراه با یقین و حرص در علم و دانش و علم توأم با بردبارى دارند)؛ «فَمِنْ عَلامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّکَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِى دِینٍ وَحَزْماً فِى لِینٍ وَاِیمَاناً فِییقِینٍ وَ حِرْصاً فِى عِلْمٍ وَ عِلْماً فِى حِلْم».

آنگاه به وضع آن ها دربرابر حوادث سخت و ناگوار و زلزله هاى زندگى پرداخته، مى فرماید: (دربرابر ناملایمات و حوادث سخت استوار و در حوادث ناگوار، شکیبا و به هنگام خوشى و آسودگى شاکرند)؛ «فِى الزَّلازِلِ وَقُورٌ وَفِى الْمَکَارِهِ صَبُورٌ وَفِى الرَّخَاءِ شَکُورٌ».

و به همین ترتیب یک صد و ده وصف از اوصاف آن ها را برمى شمرد.

به یقین رهروان راه حق و سالکان سبیل الى الله اگر تنها به همین نسخه ولایى عمل کنند به مقصد و مقصودشان مى رسند و آنچه انتظار داشته اند در اختیارشان قرار مى گیرد.


انسان کامل از دیدگاه امیرمؤمنان(علیه السلام)

نسخه هایى که از امیرمؤمنان على(علیه السلام) براى انسان کامل در نهج البلاغه آمده است منحصر به آنچه ذکر شد نیست.

1. در ذیل روایت معروف کمیل بن زیاد در کلمات قصار درباره حاملان علم مى فرماید:

«هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ وَبَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ وَاسْتَلانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَأَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَصَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَة بِالْمَحَلِّ الاْعْلَى أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِى أَرْضِهِ وَالدُّعَاةُ اِلَى دِینِهِ آهِ آهِ شَوْقاً اِلَى رُؤْیَتِهِم»؛ (علم ودانش با حقیقت بصیرت به آن ها روى آورده و روح یقین را لمس کرده اند آن ها آنچه را که دنیاپرستان هوس باز مشکل مى شمردند [اشاره به زخارف و زرق و برق دنیاست] آسان یافته اند و به آنچه جاهلان از آن وحشت دارند [تنهایى و انزواى اجتماعى و فقر و تنگدستى] انس گرفته اند. [آرى] آن ها در دنیا با بدن هایى زندگى مى کنند که ارواحشان به جهان بالا تعلق دارد. آنان خلفاى الهى در زمین اند ودعوت کنندگان به سوى آیینش. آه آه چقدر اشتیاق دیدارشان را دارم).

سپس امام(علیه السلام) چون این توضیحات را براى سیراب شدن کمیل کافى مى داند در پایان مى افزاید: «اى کمیل! (همین قدر کافى است) هر زمان مى خواهى بازگرد».(1)

2. در گفتار حکیمانه 289 نهج البلاغه نیز نسخه جالب دیگرى دیده مى شود که امام(علیه السلام) آن را در قالب صفات یک برادر فرضى بیان کرده است، مى فرماید:

«کَانَ لِى فِیمَا مَضَى أَخ فِى اللَّهِ وَکَانَ یُعْظِمُهُ فِى عَیْنِى صِغَرُ الدُّنْیَا فِى عَیْنِهِ وَکَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلا یَشْتَهِى مَا لا یَجِدُ وَلا یُکْثِرُ اِذَا وَجَدَ وَکَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً فَاِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَنَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ وَکَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَاِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَصِلُّ وَادٍ لا یُدْلِى بِحُجَّةٍ حَتَّى یَأْتِىَ قَاضِیاً وَکَانَ لا یَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِى مِثْلِهِ حَتَّى یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ وَکَانَ لا یَشْکُو وَجَعاً اِلاَّ عِنْدَ بُرْئِهِ، وَکَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَلا یَقُولُ مَا لایَفْعَلُ وَکَانَ اِذَا غُلِبَ عَلَى الْکَلامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَى السُّکُوتِ وَکَانَ عَلَى مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَى أَنْ یَتَکَلَّمَ وَکَانَ اِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ اِلَى الْهَوَى فَیُخَالِفُهُ فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلائِقِ فَالْزَمُوهَا وَتَنَافَسُوا فِیهَا فَاِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیرِ»؛ (در گذشته برادرى الهى و دینى داشتم [که وصفش چنین بود]: آنچه او را در نظرم بزرگ جلوه مى داد کوچکى دنیا در نظر او بود. او از تحت حکومت شکم خارج بود، ازاین رو آنچه نمى یافت اشتهایش را نداشت [و به دنبال آن نمى رفت] و آنچه را مى یافت زیاد مصرف نمى کرد. بیشتر اوقات زندگانى اش ساکت بود و [در عین حال] اگر سخنى مى گفت بر گویندگان چیره مى شد و عطش سؤال کنندگان را فرو مى نشاند. [به دلیل نهایت تواضع، بر حسب ظاهر] انسان ضعیفى بود و مردم نیز او را ضعیف مى شمردند؛ ولى هرگاه کار مهم و جدى به میان مى آمد همچون شیر بیشه مى خروشید و مانند مار بیابانى به حرکت درمى آمد. پیش از حضور در مجلس داورى، دلیلى اقامه نمى کرد. هیچ کس را براى کارى که انجام داده، در آن جا که امکان داشت عذرى داشته باشد ملامت نمى کرد تا عذر او را بشنود. او هرگز از درد خود جز هنگام بهبودى شکایت نمى کرد. همواره سخنى مى گفت که خود انجام مى داد و چیزى را که انجام نمى داد نمى گفت. اگر در سخن گفتن مغلوب مى شد هرگز در سکوت، کسى بر او غلبه نمى یافت. او به شنیدن حریص تر بود تا گفتن. چنان بود که هرگاه دو کار برایش پیش مى آمد اندیشه مى کرد که کدام به هوى و هوس نزدیک تر است، با آن مخالفت مى ورزید [و کارى را که خلاف هواى نفس بود مقدم مى شمرد. اگر مى خواهید راه سعادت ونجات را پیدا کنید] بر شما باد که این صفات را تحصیل کنید، پیوسته با آن باشید و از یکدیگر در داشتن آن ها سبقت بگیرید و اگر نمى توانید همه آن ها را انجام دهید [به مقدار توان انجام دهید] وبدانید که انجام دادن مقدار کم بهتر از ترک بسیار است).

3. امام(علیه السلام) در خطبه 222 نیز می فرماید:

«اِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَتُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ وَتَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ وَمَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلاؤُهُ فِى الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَفِى أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِى فِکْرِهِمْ وَکَلَّمَهُمْ فِى ذَاتِ عُقُولِهِمْ فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقَظَةٍ فِى الاَبْصَارِ وَالاَسْمَاعِ وَالاَفْئِدَةِ یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللَّهِ وَیُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنْزِلَةِ الاَدِلَّةِ فِى الْفَلَوَاتِ مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا اِلَیْهِ طَرِیقَهُ وَبَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَمَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَشِمَالاً ذَمُّوا اِلَیْهِ الطَّرِیقَ وَحَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَکَانُوا کَذَلِکَ مَصَابِیحَ تِلْکَ الظُّلُمَاتِ وَأَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَاتِ»؛ (خداوندى منزّه و برتر، یاد خود را مایه جلاى قلب ها قرار داده که براثر آن، گوش، پس از سنگینى [براثر غفلت] شنوا شود و چشم پس از کم سویى بینا گردد و از لجاجت وعناد به انقیاد و اطاعت بازگردد و رام شود. خداوندى که نعمت هایش بزرگ وعظیم است همواره در هر عصر و زمان و در فاصله میان بعثت پیامبران بندگانى داشت که حقایق را به فکر آن ها الهام مى کرد و با عقل و اندیشه آن هاسخن مى گفت تا آنها در پرتو آن با نور بیدارى، چشم ها و گوش ها و قلب ها را روشن سازند و مردم را به یاد ایام الله و روزهاى خاص الهى بیندازند و از مقام عظمت اوبیم دهند. این افراد همچون راهنماى بیابان ها هستند که قافله ها را از گم کردن راه نجات مى دهند. هرکس راه حق را در پیش مى گرفت طریقش را مى ستودند و او را به نجات، بشارت مى دادند و آن کس که به چپ و راست منحرف شده بود طریقش را نکوهش مى کردند و از هلاکت برحذر مى داشتند [آرى!] آن ها چراغ هاى روشن تاریکى ها بودند و راهنمایان در برابر شبهات!).

در این خطبه نورانى، امام(علیه السلام) به طور ویژه روى ذکر الهى که دست مایه عارفان بزرگ است تکیه فراوانى کرده، مى فرماید: کار آن ها به جایى مى رسد که خداوند در عمق افکار آن ها نفوذ کرده و با آن ها مناجات مى کند و سخن مى گوید و چشم و گوش آن ها نور دیگرى به خود مى گیرد و در بیابان خطرناک زندگى علائم طریق براى آن ها مى نهد تا مسیر قرب الى الله را گم نکنند بلکه خود آن ها چراغ هاى روشنى براى سالکان دیگر مى گردند و راهنمایان در برابر شبهات.

4. نمونه دیگرى از این کلمات نورانى و راهگشاى سالکان الى الله، در خطبه 220 نهج البلاغه آمده است، امام(علیه السلام) در آن خطبه در وصف سالکان راه خدا مى فرماید:

«قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّى دَقَّ جَلِیلُهُ وَ لَطُفَ غَلِیظُهُ وَب َرَقَ لَهُ لامِعٌ کَثِیرُ الْبَرْقِ فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِیقَ وَسَلَکَ بِهِ السَّبِیلَ وَ تَدَافَعَتْهُ الاَبْوَابُ اِلَى بَابِ السَّلامَةِ وَ دَارِ الاِقَامَةِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلاهُ بِطُمَأْنِینَةِ بَدَنِهِ فِى قَرَارِ الاَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ و َأَرْضَى رَبَّهُ»؛ (او [سالک الى الله] عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است، تا آن جا که جسمش لاغر شده، و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل گشته است و برقى پرنور براى او مى درخشد، راه را براى او روشن مى سازد و او را به مسیر حق [سلوک الى الله] مى برد، او [در این مسیر] پیوسته از درى به در دیگر منتقل مى شود تا به دروازه سلامت سراى جاودانى راه یابد، گام هاى او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن وراحت ثابت مى گردد، این ها همه به این دلیل است که عقلش را به کار گرفته وپروردگار خویش را راضى ساخته است).

امام(علیه السلام) در این خطبه روى احیاى عقل و کنترل شهوات و جهاد با نفس اماره تکیه مى کند و نتیجه آن را روشن شدن راه و سلوک الى الله مى شمرد، به گونه اى که آن ها با اطمینان خاطر این راه را مى پیمایند و به قرارگاه امن مى رسند.

مطالعه مجموعه این بیانات که در جاى جاى نهج البلاغه آمده است و به کار بستن آن براى سیروسلوک الى الله و قرب به آن محبوب بى همتا جداً کافى است چرا آب را از سرچشمه نگیریم و از زلال آن سیراب نشویم.

اى کاش عارفان اسلامى به این نسخه هاى گران بها اهمیت بیشترى مى دادند و براى شاگردان خود از آن بهره کافى مى بردند! چراکه همه چیز در آن ها بیان شده است.


نسخه هاى پیامبر(صل الله علیه و آله) به صحابه نزدیک

مرحوم علامه مجلسى در کتاب روضه بحارالانوار سه بخش از وصایاى مشروح و پربار پیامبر(صل الله علیه و آله) را به على(علیه السلام) (با تکرار خطاب یا على!...) و به ابوذر، آن مرد پاک باز راه اسلام و اهل بیت: (با تکرار خطاب یا اباذر!...) و به ابن مسعود، آن صحابى بزرگوار (با تکرار خطاب یابن مسعود!...) آورده است که هرکدام از آن ها دنیایى است از معارف اسلامى و اخلاق اجتماعى و تهذیب نفوس و آداب و سنن انسانى که در ذیل به گوشه اى از آن اشاره مى شود:

1. در بخش وصایاى مربوط به على(علیه السلام) از جمله مى فرماید:

«یا عَلِى! سَبْعَةٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ فَقَدِ اسْتَکْمَلَ حَقِیقَةَ الاِیمَانِ وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلاتَهُ و َأَدَّى زَکَاةَ مَالِهِ وَ کَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ و َأَدَّى النَّصِیحَةَ لاَهْلِ بَیتِ نَبِیه»(2)؛ (هفت چیز است که در هرکس باشد حقیقت ایمان را به طور کمال و تمام داراست ودرهاى بهشت براى او گشوده است: کسى که وضوى شاداب وکامل بگیرد و نماز را به خوبى [با حضور قلب کامل] اقامه کند، زکات مال خود را بپردازد و خشم خود را کنترل کند و زبانش را [از گفتن سخنان ناموزون و آلوده به گناه و غفلت آور] در زندان کند و براى گناهانش استغفار نماید وخیرخواه و مدافع اهل بیت پیامبرش: باشد). به پویندگان این راه توصیه مى کنیم که تمام این وصایا را به دقت بخوانند و به آن جامه عمل بپوشانند.

2. در مجموعه اى که به عنوان وصیت به ابوذر بیان فرموده است مى فرماید:

«یا أَبَا ذَر طُوبَى لاِصْحَابِ الاَلْوِیةِ یوْمَ الْقِیامَةِ یحْمِلُونَهَا فَیسْبِقُونَ النَّاسَ اِلَى الْجَنَّةِ أَلا وَ هُمُ السَّابِقُونَ اِلَى الْمَسَاجِدِ بِالاَسْحَارِ وَغَیرِ الاْسْحَار»؛ (اى ابوذر! خوشا به حال پرچم داران در روز قیامت که پرچم ها را بر دوش مى گیرند و پیشاپیش مردم به سوى بهشت مى روند. آگاه باش! آن ها کسانى هستند که براى رفتن به مساجد در سحرها و غیر سحرها بر دیگران سبقت مى جویند).

سپس مى افزاید: «یا أَبَا ذَر الصَّلاةُ عِمَادُ الدِّینِ وَاللِّسَانُ أَکْبَرُ وَالصَّدَقَةُ تَمْحُو الْخَطِیئَةَ وَاللِّسَانُ أَکْبَرُ وَالصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ وَاللِّسَانُ أَکْبَرُ وَالْجِهَادُ نَبَاهَةٌ وَاللِّسَانُ أَکْبَرٌ»؛ (اى ابوذر! نماز، ستون دین است و[حفظ] زبان از آن بالاتر است و صدقه گناهان را پاک مى کند و[حفظ] زبان از آن بالاتر است و روزه سپرى است درمقابل آتش و[حفظ] زبان از آن بالاتر است وجهاد مایه شرف انسان است و [حفظ] زبان از آن بالاتر است).

و بعد از آن مى افزاید: «یا أَبَا ذَر الدَّرَجَةُ فِى الْجَنَّةِ کَمَا بَینَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ وَاِنَّ الْعَبْدَ لَیرْفَعُ بَصَرَهُ فَیلْمَعُ لَهُ نُورٌ یکَادُ یخْطَفُ بَصَرَهُ فَیفْزَعُ لِذَلِکَ فَیقُولُ مَا هَذَا فَیقَالُ هَذَا نُورُ أَخِیکَ فَیقُولُ أَخِى فُلانٌ کُنَّا نَعْمَلُ جَمِیعاً فِى الدُّنْیا وَقَدْ فُضِّلَ عَلَى هَکَذَا فَیقَالُ لَهُ اِنَّهُ کَانَ أَفْضَلَ مِنْکَ عَمَلاً ثُمَّ یجْعَلُ فِى قَلْبِهِ الرِّضَا حَتَّى یرْضَى»؛ (اى اباذر! فاصله مقامات بهشتى با یکدیگر همچون فاصله آسمان و زمین است؛ شخصى از بهشتیان به بالا نگاه مى کند و نورى براى او ظاهر مى شود که نزدیک است چشمانش را برباید، در این حال، وحشت مى کند و عرضه مى دارد: این نور چیست و از کجاست؟ به او گفته مى شود: این نور برادر ایمانى توست. مى گوید: من با او با هم در دنیا اعمالى انجام مى دادیم چگونه او چنین برترى اى بر من پیدا کرد؟ گفته مى شود: اعمال او از تو برتر بود. سپس [براى این که ناراحت نشود] در قلب او رضایت و خشنودى قرار داده مى شود تا راضى شود).

و در فراز دیگرى مى فرماید: «یا أَبَا ذَر مَنْ لَمْ یأْتِ یوْمَ الْقِیامَةِ بِثَلاثٍ فَقَدْ خَسِرَ قُلْتُ وَمَا الثَّلاثُ فِدَاکَ أَبِى وَأُمِّى قَالَ وَرَعٌ یحْجُزُهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَیهِ وَحِلْمٌ یرُدُّ بِهِ جَهْلَ السَّفِیهِ وَخُلُقٌ یدَارِى بِهِ النَّاسَ. یا أَبَا ذَر اِنْ سَرَّکَ أَنْ تَکُونَ أَقْوَى النَّاسِ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ وَاِنْ سَرَّکَ أَنْ تَکُونَ أَکْرَمَ النَّاسِ فَاتَّقِ اللَّهَ وَاِنْ سَرَّکَ أَنْ تَکُونَ أَغْنَى النَّاسِ فَکُنْ بِمَا فِى یدِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَوْثَقَ مِنْکَ بِمَا فِى یدَیکَ یا أَبَا ذَر لَوْ أَنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ أَخَذُوا بِهَذِهِ الاْیةِ لَکَفَتْهُمْ وَمَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَیرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لا یحْتَسِبُ وَمَنْ یتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِه»؛ (اى ابوذر! هرکس روز قیامت سه چیز را با خود نداشته باشد زیان کار است: ابوذر عرض مى کند: پدر و مادرم فدایت آن سه چیز چیست؟ مى فرماید: ورع وتقوایى که او را از گناهان بازدارد و حلم و بردبارى اى که به وسیله آن با افراد سفیه مقابله کند و اخلاق نیکویى که با آن با مردم مدارا نماید.

اى ابوذر! اگر دوست دارى قوى ترین مردم باشى توکل بر خدا کن واگر دوست دارى گرامى ترین انسان ها باشى تقواى الهى پیشه کن و اگر دوست دارى غنى ترین مردم باشى به آنچه نزد خداست بیش از آنچه نزد توست امیدوار باش.

اى ابوذر! اگر همه مردم به این آیه عمل کنند براى [دنیا وآخرت] آن ها کافى است: کسى که تقواى الهى پیشه کند خداوند راه نجاتى براى او مى گشاید و از آن جا که امید ندارد به او روزى مى دهد و کسى که توکل بر خدا کند خداوند امر او را کفایت مى کند و خدا براى هر چیزى اندازه اى قرار داده است!).(3)

3. پیامبر(صل الله علیه و آله) در وصایایى که به ابن مسعود فرموده نیز دستورات بسیار زیادى دارد، از جمله مى فرماید:

«یا ابْنَ مَسْعُودٍ! اِیّاکَ أَنْ تُشْرِکَ بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَینٍ وَ اِنْ نُشِرْتَ بِالْمِنْشَارِ أَوْ قُطِعْتَ أَوْ صُلِبْتَ أَوْ أُحْرِقْتَ بِالنَّار...»؛ (ابن مسعود! از شرک به خداوند حتى به اندازه یک چشم برهم زدن بپرهیز هرچند تو را [به خاطر توحید] با اره ببرند یا اعضاى تو را قطع کنند یا به دار آویزند یا با آتش بسوزانند).

سپس مى افزاید: «یا ابْنَ مَسْعُودٍ! اصْبِرْ مَعَ الَّذِینَ یذْکُرُونَ اللَّهَ وَ یسَبِّحُونَهُ وَیهَلِّلُونَهُ وَیحْمَدُونَ وَیعْمَلُونَ بِطَاعَتِهِ وَ یدْعُونَهُ بُکْرَةً وَعَشِیاً...»؛ (اى ابن مسعود! با کسانى باش که خدا را یاد مى کنند و تسبیح او مى گویند و زبانشان به ذکر لااله الاالله و حمد خدا مشغول است. به دستورهاى او عمل مى کنند و صبح و شام به درگاه او روى مى آورند ...).

ودر فراز بعد از آن مى افزاید: «یا ابْنَ مَسْعُودٍ! لا تَخْتَارَنَّ عَلَى ذِکْرِ اللَّهِ شَیئاً فَاِنَّهُ یقُولُ وَلَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ»(4)؛ (اى ابن مسعود! هیچ چیز را بر ذکر خدا مقدم مدار چراکه خداوند فرموده است: ذکر خدا از همه چیز برتر وبالاتر است).

به یقین کسانى که مى خواهند آب زلال را از سرچشمه اصلى بگیرند باید به سراغ عمل به این برنامه هاى حیات بخش که موجب قرب به خداست بروند. البته آنچه ما تا این جا نقل کردیم تنها گوشه اى از این برنامه ها بود.


مقالات مرتبط:

منبع:
1. نهج البلاغه، تحقیق: صبحی صالح.
2. بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‌، محقق/ مصحح: جمعى از محققان‌، دار إحیاء التراث العربی‌، بیروت‌، 1403 قمری‌، چاپ دوم.
تاریخ انتشار: « 1397/05/04 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 362