علی بن یقطین کارگزار امام کاظم(ع) در دربار هارون

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
مرتب سازی بر اساس
 

علی بن یقطین کارگزار امام کاظم(ع) در دربار هارون

پرسش : علی بن یقطین کیست؟
پاسخ اجمالی:

«على بن يقطين» يكى از شاگردان برجسته ی امام کاظم(ع) بود. او، هم داراى شهرت و شخصيت اجتماعى بود و هم يكى از دانشمندان زمان خود به شمار مى‏ رفت و با استفاده از همین مقام و موقعيت، منشأ خدمات ارزنده‏ اى براى شيعه بود. با موافقت امام كاظم(ع)، او  وزارت هارون را پذيرفت. بعدها نيز چندين بار خواست استعفا نمايد، ولى امام موافقت نكرد، هدف امام از تشويق على به تصدى اين منصب، حفظ جان و مال و حقوق شيعيان و كمك به نهضت سرّى آنان بود. او در پرتو اين خدمات، همواره مورد حمايت امام كاظم(ع) بود.

پاسخ تفصیلی:

«على بن يقطين» يكى از شاگردان برجسته و ممتاز پيشواى هفتم (امام کاظم(علیه السلام)) بود. على، شخصى پاك و گرانقدر بود و در محضر امام هفتم از موقعيت ويژه‏اى بر خوردار بود. او در جهان تشيع داراى احترام و ارزش فوق‏ العاده است.(1)
على در سال 124 در اواخر حكومت بنى اميه در «كوفه» چشم به جهان گشود. پدر او يقطين از طرفداران عمده عباسيان بود، به همين جهت «مروان حمار» (خليفه وقت اموى) مى‏ خواست او را دستگير كند، و او متوارى شد. همسر يقطين در غياب او، دو فرزند خود «على» و «عبيد» را همراه خويش به مدينه برد. پس از سقوط حكومت بنى اميه و روى كار آمدن عباسيان، يقطين به كوفه باز گشت و به «ابوالعباس سفاح» پيوست. همسر او نيز همراه فرزندان به كوفه بر گشت.(2)
بارى على بن يقطين در كوفه پرورش يافت و در جرگه شاگردان پيشواى هفتم قرار گرفت. به گواهى دانشمندان علم رجال و مورخان، على از ياران و شاگردان برجسته پيشواى هفتم بوده و از محضر آن حضرت بهره‏ ها برده و احاديث فراوانى نقل كرده است ولى از امام صادق(عليه‏ السلام) جز يك حديث نقل ننموده است.(3)
او، هم داراى شهرت و شخصيت اجتماعى بود و هم يكى از دانشمندان و رجال علمى زمان خود به شمار مى‏ رفت و تأليفاتى به قرار زير داشت: 1- ما سئل عنه الصادق(عليه ‏السلام) من الملاحم.(4) 2- مناظره الشّاك بحضرته.(5) 3- مسائلى كه از محضر امام كاظم(عليه ‏السالم) فرا گرفته بود.(6)
على بن يقطين با استفاده از مقام و موقعيت اجتماعى و سياسى كه داشت، منشأ خدمات ارزنده‏ اى براى شيعه بود، پناهگاه استوارى براى شيعيان به شمار مى ‏رفت. على بن يقطين با موافقت امام كاظم(عليه‏ السلام) وزارت هارون را پذيرفت.(7) بعدها نيز چندين بار خواست استعفا نمايد، ولى امام او را از اين تصميم منصرف كرد.(8) هدف امام از تشويق على به تصدى اين منصب، حفظ جان و مال و حقوق شيعيان و كمك به نهضت سرّى آنان بود. امام كاظم(عليه‏ السلام) به وى فرمود: يك چيز را تضمين كن تا سه چيز را براى تو تضمين كنم، على پرسيد: آنها كدامند؟ امام فرمود: سه چيزى كه براى تو تضمين مى ‏كنم اين است كه: 1- هرگز با شمشير (و به دست دشمن) كشته نشوى. 2- هرگز تهيدست نگردى. 3- هيچ وقت زندانى نشوى. و اما آنچه تو بايد تضمین كنى اين است كه هر وقت يكى از شيعيان ما به تو مراجعه كرد، هر كارى و نيازى داشته باشد، انجام بدهى و براى او عزت و احترام قائل شوى. پسر يقطين قبول كرد، امام نيز شرائط بالا را تضمين نمود.(9) امام ضمن اين گفتگوها فرمود: مقام تو، مايه عزت برادران (شيعه) تو است، و اميد است خداوند به وسيله تو شكستگي ها را جبران و آتش فتنه مخالفان را خاموش سازد.
بارى على بن يقطين به پيمان خود وفادار بود و در تمام مدتى كه عهده‏ دار اين سمت بود دژى استوار و پناهگاهى مطمئن براى شيعيان به شمار مى ‏رفت و در آن شرائط دشوار، در تأمين اعتبارات لازم براى حفظ حيات و استقلال شيعيان، نقشى مؤثر ايفا مى‏ كرد. على‏ بن‏ يقطين، يار وفادار و صميمى پيشواى هفتم كه به رغم كارشكني هاى مخالفان شيعه، اعتماد هارون را جلب نموده و وزارت او را در كشور پهناور اسلامى به عهده گرفته بود، با استفاده از تمام امكانات از هر كوششى در حمايت و پشتيبانى از شيعيان دريغ نمى‏ ورزيد؛ مخصوصاً در تقويت بنيه مالى شيعيان و رساندن «خمس» اموال خود (كه جمعاً مبلغ قابل توجهى را تشكيل مى‏ داد و گاهى بالغ بر صد تا سيصد هزار درهم مى ‏شد)(10) به پيشواى هفتم كوشش مى‏ كرد و مى ‏دانيم كه خمس، در واقع پشتوانه مالى حكومت اسلامى است.
پسر على بن يقطين مى‏ گويد: امام كاظم(عليه‏ السلام) هرچيزى لازم داشت يا هر كار مهمى كه پيش مى‏ آمد، به پدرم نامه مى‏ نوشت كه فلان چيز را براى من خريدارى كن يا فلان كار را انجام بده ولى اين كار را به وسيله «هشام بن حكم» انجام بده، و قيد همكارى هشام، فقط در موارد مهم و حساس بود.(11)
در سفرى كه امام كاظم(عليه‏ السلام) به عراق نمود، على از وضع خود به امام شكوه نموده گفت: آيا وضع و حال مرا مى‏ بينيد (كه در چه دستگاهى قرار گرفته و با چه مردمى سر و كار دارم؟) امام فرمود: خداوند مردان محبوبى در ميان ستمگران دارد كه به وسيله آنان از بندگان خوب خود حمايت مى‏ كند و تو از آن مردان محبوب خدايى.(12)
بار ديگر كه على، در مورد همكارى با بنى عباس، از پيشواى هفتم(عليه‏ السلام) كسب تكليف نمود، امام فرمود: اگر ناگزيرى اين كار را انجام بدهى مواظب اموال شيعيان باش. على‏ بن‏ يقطين فرمان امام را پذيرفت، و روى همين اصل، ماليات دولتى را برحسب ظاهر از شيعيان وصول مى‏كرد، ولى مخفيانه به آنان مسترد مى ‏نمود(13) و علت آن اين بود كه حكومت هارون يك حكومت اسلامى نبود كه رعايت مقررات آن بر مسلمانان واجب باشد. حكومت و ولايت از طرف خدا از آن موسى بن جعفر(عليه‏ السلام) بود كه پسر يقطين به دستور او امول شيعيان را مسترد مى ‏كرد.
يكى از افتخارات على‏ بن‏ يقطين در تاريخ، اين است كه همه ساله عده‏ اى را به نيابت از طرف خود، به زيارت‏ خانه خدا مى‏ فرستاد و به هركدام ده تا بيست هزار درهم مى‏ پرداخت.(14) تعداد اين عده در سال بالغ بر 150 نفر و گاهى بالغ بر 250 و يا 300 نفر مى ‏شد.(15) اين عمل، با توجه به اهميت و فضيلت خاص عمل حج در آيين اسلام، بى شك نمودار ايمان و پارسايى ويژه على‏ بن يقطين به شمار مى‏ رود، ولى با در نظر گرفتن تعداد قابل توجه اين عده، و نيز با نگرش به مبالغ هنگفتى كه على به آنان مى‏ پرداخته، مسئله، عمق بيشترى پيدا مى‏ كند. اگر از گروه نايبان حج و مبلغى كه به آنها پرداخت مى‏ شد، ميانگين بگيريم و مثلاً تعداد آنان را 200 نفر در سال، و مبلغ پرداختى را ده هزار درهم بگيريم، جمعاً مبلغى در حدود دو ميليون درهم را تشكيل مى‏ دهد. از طرف ديگر، اين مبلغ كه هر سال پرداخت مى‏ شد، مسلماً گوشه‏ اى از مخارج ساليانه على بن يقطين و از مازاد هزينه‏ هاى جارى و باقيمانده پرداخت حقوق مالى مثل زكات و خمس و ساير صدقات مستحبى و بخشش ها و امثال اينها بوده است. با اين حساب تقريبى، جمع عوايد على بن يقطين چه مقدار مى ‏بايست باشد تا كفاف اين مبالغ را بدهد؟ در ميان دانشمندان شيعه ظاهراً «مرحوم شيخ بهائى» نخستين كسى است كه به اين مسئله توجه پيدا كرده است. او نكته لطيف اين مطلب را چنين بيان مى‏ كند: گمان مى‏ كنم امام كاظم(عليه‏ السلام) اجازه تصرف در خراج و بيت‏ المال مسلمانان را به على بن يقطين داده بود و على از اين اموال، به عنوان اجرت حج، به شيعيان مى‏ پرداخت تا بهانه‏ اى براى ايراد و اعتراض به دست مخالفان ندهد.(16) بنابراين عمل اعزام نواب حج، در واقع يك برنامه حساب شده و منظم بود و على، زير پوشش اين كار، بنيه اقتصادى شيعيان را تقويت مى‏ نمود. مؤيد اين مطلب اين است كه در ميان نواب حج، شخصيت هاى بزرگى مثل «عبدالرحمن بن حجاج» و «عبدالله بن يحيى كاهلى»(17) به چشم مى‏ خوردند كه از ياران خاص و مورد علاقه امام بودند و طبعاً مطرود دستگاه حكومت و محروم از مزايا!.(18) نكته ديگرى كه در اين برنامه على بن يقطين به نظر مى‏ رسد، شركت دادن شيعيان به خصوص بزرگان آنان، در كنگره بزرگ حج بود تا از اين رهگذر به معرفى چهره شيعه و بحث و مناظره با فرقه‏ هاى ديگر بپردازند و يك موج فرهنگى شيعى به وجود آورند.
على بن يقطين در پرتو اين خدمات، همواره مورد تأييد و حمايت بى ‏دريغ امام كاظم(عليه‏ السلام) بود و چندين بار در اثر تدبير امام از خطر قطعى رهايى يافت كه يكى از آنها چنين بوده است: يك سال هارون تعدادى لباس به عنوان خلعت به على بخشيد كه در ميان آنها يك لباس خز مشكى رنگ زربافت از نوع لباس ويژه خلفا به چشم مى‏ خورد. على اكثر آن لباس ها را كه لباس گران قيمت زربافت نيز جز آنها بود، به امام كاظم(عليه‏ السلام) اهدا كرد و همراه لباس ها اموالى را نيز كه قبلاً طبق معمول به عنوان «خمس» آماده كرده بود، به محضر امام فرستاد. حضرت همه اموال و لباس ها را پذيرفت، ولى آن يك لباس مخصوص را پس فرستاد، و طى نامه‏ اى نوشت: اين لباس را نگه دار و از دست مده، زيرا در حادثه ‏اى كه برايت پيش مى‏ آيد به دردت مى‏ خورد. على ‏بن‏ يقطين از راز رد آن لباس آگاه نشد، ولى آن را حفظ كرد. اتفاقاً روزى وى يكى از خدمت گزاران خاص خود را به علت كوتاهى در انجام وظيفه، تنبيه و از كار بركنار كرد. آن شخص كه از ارتباط على با امام كاظم(عليه‏ السلام) و اموال و هدايايى كه او براى حضرت مى ‏فرستاد، آگاهى داشت، از على نزد هارون سعايت كرد و گفت: او معتقد به امامت موسى بن جعفر است و هر ساله خمس اموال خود را براى او مى‏ فرستد. آنگاه داستان لباس ها را گواه آورد و گفت: لباس مخصوصى را كه خليفه در فلان تاريخ به او اهدا كرده بود، به موسى بن جعفر داده است. هارون از شنيدن اين خبر سخت خشمگين شد و گفت: حقيقت جريان را بايد به دست بياورم و اگر ادعاى تو راست باشد خون او را خواهم ريخت. آنگاه بلافاصله على را احضار كرد و از آن لباس پرسش نمود. وى گفت: آن را در يك بقچه گذاشته ‏ام و اكنون محفوظ است. هارون گفت: فوراً آن را بياور! پسر يقطين فورا يكى از خدمتگزاران خود را فرستاد و گفت: به فلان اطاق خانه ما برو و كليد آن را از صندوق دار بگير و در اطاق را باز كن و سپس در فلان صندوق را باز كن و بقچه‏ اى را كه در داخل آن است با همان مهرى كه دارد به اينجا بياور. طولى نكشيد كه غلام، لباس را به همان شكل كه قبلاً مهر شده بود آورد و در برابر هارون نهاد. هارون دستور داد مهر آن را بشكنند و سر آن را باز كنند. وقتى كه بقچه را باز كردند ديد همان لباس است كه عيناً تا شده باقى مانده است! خشم هارون فرو نشست و به على گفت: بعد از اين هرگز سخن هيچ سعايت كننده‏ اى را درباره تو باور نخواهم كرد، و آنگاه دستور داد جايزه ارزنده‏ اى به او دادند و شخص سعايت كننده را سخت تنبيه كردند!.(19)، (20)

پی نوشت:

(1). شيخ طوسى، الفهرست، مشهد، دانشكده الهيات و معارف اسلامى، ص 234.

(17). عبدالرحمن بن حجاج كه از محضر امام صادق و امام كاظم(عليهما‏السلام) نيز بهره ‏ها برده بود، از شخصيت هاى پاك و برجسته و ممتاز شيعه بود (نجاشى، فهرست اسما مصنفى الشيعه، قم، مكتبه الداورى، ص 65، مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال تهران، انتشارات جهان، ص 141 امام ششم به او مى‏ فرمود: اى عبدالرحمن با مردم مدينه به گفتگو و بحث علمى بپرداز، زيرا من دوست دارم در ميان رجال شيعه، افرادى مثل تو باشند (اردبيلى، جامع الرواه، منشورات مكتبه آيه الله العظمى المرعشى النجفى، ج 1، ص 447؛ طوسى، همان كتاب، ص 442). عبدالله بن يحيى كاهلى نيز از موقعيّت خاصى در محضر امام كاظم ـ عليه ‏السلام - بر خوردار بود، به طورى كه امام بارها در مورد او به على بن يقطين سفارش مى ‏نمود، چنانكه روزى به وى فرمود: تأمين رفاه كاهلى و خانواده او را تضمين كن تا بهشت را براى تو تضمين نمايم! (طوسى، همان كتاب، ص 402) على نيز طبق دستور امام از هر جهت زندگى كاهلى و افراد خانواده و خويشان او را تا آخر عمر وى تأمين كرده او را زير پوشش تكفل و حمايت بى ‏دريغ خويش قرار داده بود (طوسى، اختيار معرفه الرجال، تحقيق: حسن المصطفوى، مشهد، دانشكده الهيات و معارف اسلامى، ص 448).
تاریخ انتشار: « 1392/11/28 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 1213