پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
مرتب سازی بر اساس
 
نقش اهل‌بیت(ع) و متکلمان شیعه در بحث کلامی تنزیه پیامبران(ص)

نقش اهل‌بیت(ع) و متکلمان شیعه در بحث کلامی تنزیه پیامبران(ص)

اصل نبوت، حجمی فراوان از کتاب‌های کلامی شیعه و اهل‌تسنن را به خود اختصاص داده و دارای مباحث گوناگونی، مانند حسن و ضرورت بعثت نبی، شرایط نبی و راه‌های اثبات پیامبری پیامبر است. در این میان، مسئله شرایط یا صفات نبی، یکی از مسائل مهم در آثار کلامی است که به‌طور عمده شرط عصمت، محوری‌ترین مسئله آن به‌شمار می‌رود. متکلمان شیعه و اهل‌تسنن، هرچند در جزئیات مسئله عصمت، هم‌نوا با یکدیگر سخن نگفته‌اند، معمولاً در اصل لزوم عصمت پیامبر از گناه، یکصدا بوده‌اند. متکلمان هر دو مذهب، بخشی از تلاش‌های کلامیِ خود را به اثبات این مسئله معطوف کرده‌اند؛ هرچند متکلمان شیعه سهمی به‌مراتب بیش‌تر نسبت به متکلمان اهل‌تسنن داشته‌اند...

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسین فاریاب؛ استادیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (m.faryab@yahoo.com).

نقش ائمه(ع) در پیدایش و گسترش «علم کلام»

نقش ائمه(ع) در پیدایش و گسترش «علم کلام»

یکی از مباحث مهم در تاریخ کلام امامیه، موضع ائمه اطهار(ع) در زمینه علم کلام و نقش ایشان در شکل‌گیری این علم است. هرچند برخی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ائمه اطهار(ع) موضعی منفی در مورد جریان متکلمان داشته‌اند؛ ولی ازسوی‌دیگر حضور متکلمان چیره‌دستی مانند هشام‌بن حکم، زراره، مؤمن طاق و هشام‌بن سالم در میان اصحاب خاص ایشان انکارناشدنی است. افزون‌بر این، ایشان گاه اصحاب خود را به ورود به عرصه‌های کلامی فراخوانده و در مواردی روش درست علم کلام را به آنها آموزش می‌دادند. مهم‌تر آن‌که در حوزه اندیشه‌های کلامی نیز روایات بسیاری از ایشان در مسائل اصلی کلام مانند توحید، عدل و مانند آن نقل شده است. این شواهد، ضرورت پژوهش درباره نقش ائمه اطهار(ع) در تأسیس و گسترش علم کلام را به‌خوبی نشان می‌دهد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار؛ استاد دانشگاه تهران (.bernjkar@at.ac.ir). دکتر محمدجعفر رضایی؛ استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث (Jafarrezae9@gmail.com).

تأثیر زبانی و محتوایی روایات شیعی بر «ادبیات فارسی»

تأثیر زبانی و محتوایی روایات شیعی بر «ادبیات فارسی»

جایگاه قرآن و حدیث در میان منابع و سرچشمه‌های ادب پارسی، متفاوت و ممتاز است؛ تا آن‌جاکه می‌توان گفت نظم و نثر فارسی، بیشترین وام‌گیری را از متون دینی دارند. یکی از علل این حجم از تأثیرپذیری، دانش دینی گویندگان فارسی‌زبان بود. در گذشته تا پیش از مشروطه و تخصصی‌شدن دانش‌ها، بیشتر فرهیختگان و ادیبان، دانش‌آموختگان مدارس دینی بودند، چنان‌که عالم به کسی می‌گفتند که علم دین می‌دانست...

نویسنده: دکتر رضا بابایی؛ دانش‌آموخته حوزه و مدرس دانشگاه (Rezababaei1@gmail.com)

نقش «نهج‌البلاغه» در گسترش فرهنگ  و علوم اسلامی

نقش «نهج‌البلاغه» در گسترش فرهنگ و علوم اسلامی

گردآوری و تدوین حدیث در قالب مجموعه‌های مختلف موضوعی یا غیر آن مانند تدوین کتب صحاح، مسند‌نویسی، جزء‌نگاری، مستخرجات، معاجم و کتب تخریج، امری است که سابقه آن به پس از قرن دوم هجری می‌رسد. شاید بتوان گفت گردآوری مجموعه‌ای از احادیث با رویکرد ادبی و بلاغی پیش از سید‌رضی سابقه نداشته است و همین امر یکی از عوامل جاودانگی کتاب وی باشد و موجب شده تا این کتاب، میراثی ارزشمند و یک اثر ادبی حدیثی فاخر شناخته شود. پرسش اصلی این است که با توجه به آن‌که سید‌رضی تنها با رویکرد ادبی به جمع و تألیف این کتاب پرداخته، تا چه حد این کتاب در ادبیات عرب و نیز دیگر علوم اسلامی به‌خصوص علم حدیث مورد توجه قرار گرفته و اساساً چه نقشی در گسترش این علوم و دیگر دانش‌ها داشته است؟

نویسنده: دکتر حامد شریعتی نیاسر؛ استادیار دانشگاه مذاهب اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث (hshariati@ut.ac.ir).

ادعیه‌نگاری شیعی؛ تاریخچه، ویژگی‌ها و امتیازات

ادعیه‌نگاری شیعی؛ تاریخچه، ویژگی‌ها و امتیازات

در فرهنگ شیعی، دعا از قرآن آغاز، با ادعیه منقول از پیامبر توسعه و با دعاهای امامان به اوج می‌رسد. تفاوت میان اهل‌سنت و شیعه در همین دعاهای مأثور ائمه اطهار(ع) است. برخی گروه‌ها و جریان‌های اسلامی هم‌چون اهل‌سنت و صوفیان، به ادعیه نبوی اکتفا و بر آن توقف کردند، اما در میان شیعه حجم گسترده و فراوانی از ادعیه از زبان جانشینان به حق پیامبر(ص) نقل‌شده است. این امر خود سبب گستردگی کمّی متون دعایی شیعه، در مقایسه با اهل‌سنت شده است.

نویسنده: دکتر حمید باقری؛ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران (bagheri.h@ut.ac.ir).

نقل و انتقال احادیث امامیه، مکتوب یا شفاهی؟

نقل و انتقال احادیث امامیه، مکتوب یا شفاهی؟

در میان بیشتر حدیث‌پژوهان و دنبال‌کنندگان مباحث حدیثی و عموم دانش‌آموختگان حوزوی، این تصور غالب است که گزارش احادیث بر پایه نقل شفاهی و در قالب گفتار صورت پذیرفته و لااقل تا عصر تألیف کتب اربعه این رویه شایع بوده است. بررسی شواهد گوناگون گواه آن است که از همان ابتدا این مکتوبات بودند که بستر نقل و گسترش معارف اهل‌بیت(ع) را فراهم آورده‌اند. به‌عبارت دیگر میراث حدیثی امامیه در بستر مکتوبات تولد یافته و بالیده است. نوشته حاضر بر آن است که با ارائه شواهد روایی و تاریخی به این اطمینان دست یابد که نقل و انتقالات شفاهی به‌اندازه‌ای اندک بوده که می‌توان آن را در فرآیند روایت احادیث نادیده انگاشت. در مقابل آشکار می‌شود که ثبت و نشر مکتوب احادیث از زمان بیان آنها از سوی ائمه(ع) رخ داده و تا قرن پنجم و پس از آن نیز استمرار یافته است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین احسان سرخه‌ای؛ عضو هئیت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (e.sorkhei@gmail.com).

نقش شیعه در گسترش حدیث در خراسان

نقش شیعه در گسترش حدیث در خراسان

بی‌تردید بسیاری از مناطق جغرافیایی در نشر علوم اسلامی، با تناسب‌های مختلف، سهیم هستند. روشن است که شیعیان قم، کوفه و بغداد در برهه‌هایی از تاریخ در نشر حدیث نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. خراسان، به‌جهت دوردست‌بودن از مرکز حکومت اسلامی و هم‌چنین به‌دلیل پهناوری ویژه، در بسیاری از پژوهش‌های شیعی غایب از نظرهاست. این پژوهش بر آن است تا سهم خراسان بزرگ را در نشر حدیث شیعه بررسی کند. خراسان تا سده پنجم هجری شامل کدام مناطق می‌شده، و در این مناطق چه تلاش‌های ارزشمند حدیثی شکل‌گرفته است؟ دوره‌های قوت و ضعف حدیث‌پژوهان شیعی در پنج قرن نخست هجری تا چه اندازه دست‌یافتنی است؟ چه آثار ارزشمندی در این مناطق تألیف شده و ارتباط حوزه‌های حدیثی شیعه با دیگر حوزه‌های فریقین چگونه بوده است؟ این‌ها مسائل مهمی در حوزه حدیث خراسان است و لازم است بدان پرداخته شود. در این پژوهش، در حد توان به این پرسش‌ها پاسخ داده خواهد شد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی غلامعلی؛ استادیار دانشگاه قرآن و حدیث (mahdigh53@gmail.com).

مدرسه «ری» و نقش آن در نشر حدیث

مدرسه «ری» و نقش آن در نشر حدیث

شهر ری به‌عنوان یکی از مناطق مهم حوزه حدیث شیعه اهمیت بسیاری دارد. ورود اسلام به این شهر از زمان خلیفه دوم شروع شده است، به‌همین‌سبب ناصبی‌گری شاخصه اولیه این شهر است و برخی روایات به این مطلب اشاره دارند، اما از زمان صادقین(ع) برخی یاران ایشان که اهل ری بودند، تفکر شیعی وارد این شهر شد. مکتب حدیثی شیعی ری از قرن چهارم بعد از مکتب حدیثی قم، تأسیس شد و با ظهور بزرگانی مانند کلینی و صدوق این شهر، درشمار یکی از مهم‌ترین مراکز حدیثی شیعه قرار گرفت. مهم‌ترین فعالیت‌های محدثان ری عبارت است از: تألیف کتاب، تشکیل جلسات مناظره، رحلات حدیثی. ویژگی‌های مهم حدیثی ری عبارت است از: کثرت محدثان شیعی و سنی، اسناد عالی احادیث، پالایش و تبویب احادیث و حدیث‌گرایی.

نویسنده: دکتر زهره نریمانی؛ استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (zohrehnarimani92@yahoo.com). دکتر جعفر فیروزمندی بندپی؛ استادیار گروه زبان و ادبیات عرب، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی (j.firoozmandi@gmail.com).

مدرسه حدیثی کلامی قم و نقش آن در گسترش علوم اسلامی

مدرسه حدیثی کلامی قم و نقش آن در گسترش علوم اسلامی

مدرسه حدیثی قم یکی از مؤثرترین و فعال‌ترین مراکز حدیثی شیعه به‌ویژه در سده های سوم و چهارم هجری و حلقه واسطه انتقال میراث حدیثی از کوفه به بغداد بوده است. پیدایش این مدرسه حدیثی با شکل‌گیری شهر شیعی قم گره خورده است. با انتقال میراث جریان فکری مُحدِّثْ متکلمان کوفه در نیمه قرن سوم به قم، این جریان به اصلی‌ترین جریان فکری قم تبدیل شد. گرچه رویکرد عمومی در قم رویکرد حدیثی بود و مشایخ این مدرسه از ورود به عرصه نظریه‌پردازی و تبیین‌های خارج از چارچوب نص پرهیز می‌کردند، اما اندیشمندان این مدرسه برای روشن‌کردن مفاهیم و آموزه‌های اعتقادی و نشان‌دادن نظام معرفتی درون‌ متن مقدس به تبیین‌گری پرداختند. هم‌چنين در رویارویی با اندیشه‌های مخالف پا به عرصه نقادی و ردّیه‌نویسی نیز گذاشتند. بدین‌ترتیب مدرسه قم برگ مهمی در تاریخ کلام امامیه را رقم زد و با دارا بودن شاخص‌های کلامی و با روش مشخص به تولید میراثی ارزشمند در حوزه کلام تبیینی نائل آمد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدحسن طالقانی؛ استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث (hasan.taleghani@yahoo.com). حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیداکبر موسوی تنیانی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه قرآن و حدیث (Tanyani_110@yahoo.com).

نقش عالمان شیعه در دانش «تخریج»

نقش عالمان شیعه در دانش «تخریج»

حدیث، مهم‌ترین منبع استنباط احکام اسلام، پس از قرآن است. یکی از مهم‌ترین ابزار سنجش اعتبار حدیث که با منبع، سند، متن و محتوا ارتباط دارد، دانش «تخریج» است. با تخریج هر حدیث، می‌توان به منابع متعدد، متن‌ها و راه‌های گوناگون، و نمایه‌های موضوعی آن دست یافت. تاکنون پژوهشی درباره جایگاه و نقش عالمان شیعه در گسترش این دانش، انجام نگرفته است. پژوهش پیش‌رو، برای اثبات گستردگی نقش عالمان شیعه در دانش تخریج و توسعه بهره‌وری از فایده‌های آن، نمونه‌های متعددی از عملکرد دوازده تَن از محدثان شیعه در انواع تخریج را به‌ترتیب وفات مؤلفان آثار آورده است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین عباس محمودی؛ مدرّس و پژوهش‌گر مرکز تخصصی علوم حدیث حوزه علمیه قم (abbasmahmoodi@yahoo.com).

نقش شیعه در نقد و آسیب‌شناسی حدیث

نقش شیعه در نقد و آسیب‌شناسی حدیث

حدیث‌ها به‌شکل‌های گوناگون دچار آسیب می‌شوند؛ گاهی راوی در شنیدن یا نقل‌کردن اشتباه می‌کرد. گاهی نیز نویسنده درست نمی‌دید و راست نمی‌نوشت. هم‌چنین کتاب نیز گاهی، ناقص، پاره و تیره می‌شد. افزون بر این، بهره‌گیران از حدیث، در تعامل و فهم و کاربرد آن، کاستی‌ها و خطاهایی دارند که گاه از کاستی شیوه پژوهش پدید می‌آید و گاه برخاسته از نگرش ویژه پژوهش‌گر است که او را به آسیبی همیشگی در رویارویی با متون حدیث، دچار می‌کند؛ آسیبی که گاه به شکل ایجاد فرقه‌هایی دگراندیش و کژاندیش، هم‌چون اخباریان، جمودگرایان و سلفیان جلوه می‌نماید. حدیث‌پژوهان در هر دو حوزه شیعه و اهل‌سنت، کوشیده‌اند که این آسیب‌ها را شناسایی کنند و در موارد بسیاری، درصدد حل آن برآمده‌اند. در این نوشته می‌کوشیم در چند بخش، به تلاش‌های امامان(ع)، راویان و محدثان شیعه، در این عرصه اشاره کنیم.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالهادی مسعودی؛ دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث (h.masoudy@gmail.com).

نقش شیعه در کتابت حدیث

نقش شیعه در کتابت حدیث

باوجود ابهاماتی که در‌خصوص چگونگی تدوین حدیث در قرن اول هجری وجود دارد، هر دو گروه شیعه و سنی رخ‌داد کتابت حدیث را به‌عنوان یک اتفاق تاریخی در قرن دوم هجری پذیرفته و آثار و مدارک حدیثی را که از این دوره و با روند تحولی پا به عرصه وجود گذاشت را به‌رسمیت شناخته‌اند، اما این‌که تدوین‌های اولیه از کجا و توسط چه کسی یا چه کسانی آغاز شد و کدام‌یک از دو گروه شیعه و سنی را می‌توان در مجموع پیشگام کتابت حدیث به‌شمار آورد، هنوز از مسائلی است که علی‌رغم پژوهش‌های متعدد موجود، نیازمند تأمل و تحقیق جدید می‌باشد...

نویسنده: دکتر مجید معارف؛ استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران (maaref@ut.ac.ir).

نقش شیعه در دانش «مشکل‌الحدیث»

نقش شیعه در دانش «مشکل‌الحدیث»

پژوهش حاضر پس از ارائه تعریف دقیق دانش مشکل‌الحدیث و تبیین تفاوت رویکرد شیعه با اهل‌سنت در این حوزه از دانش، با هدف پاسخ به این پرسش که شیعه در پایه‌ریزی، پرورش و گسترش این دانش چه نقشی ایفا کرده، به معرفی آثاری از دانشوران شیعی می‌پردازد که ناظر بر شرح احادیث مشکل‌اند. در این راستا، تبیین سیر تاریخی مشکل‌الحدیث از پیدایش، که دانشی مستقل از دانش‌های حدیثی دیگر به‌شمار نمی‌رفت، تا گسترش آن از جمله مباحثی است که این نوشتار درپی پرداختن به آن است.

نویسنده: دکتر پوران میرزایی؛ استادیار دانشگاه قرآن و حدیث (mirzaee785@gmail.com). حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدمحمدکاظم طباطبائی؛ دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث (tabakazem@gmail.com).

«الرعایة» شهید ثانی پیشتاز درایه‌نگاری مقارن

«الرعایة» شهید ثانی پیشتاز درایه‌نگاری مقارن

شهیدثانی الرعایة - یا البدایة - فی علم الدرایة را ناظر بر آثار متقدم خود، از کبار علمای سلف شیعه چون مفید و مرتضی و نیز متقدمان از علمای سنی و شاید بیش از همه، مقدمه ابن‌صلاح یا آثاری نظیر آن نگاشت. این نوشتار آشکار می‌کند این اثر کدامین سنگ بنای این دانش است و کجای این ساختار رفیع قرار دارد؛ چرا و چگونه از قبل خود تأثر پذیرفته و چه محتوایی یا منهجی بر آثار قبلی افزوده است و برای آیندگان چه ره‌آوردی دارد. این کار از طریق دقت در روش کتاب و تأمل در تأثر آن از آثار پیش از خود و تأثیرش بر آثار پس از آن است. صاحب‌نظران نسبت به درایه شهیدثانی مستقلاً یا در ضمن آثار دیگر سخن گفته‌اند، اما زاویه پیش‌رو کم‌پژوهیده یا ناپژوهیده است.

نویسنده: دکتر زهرا اخوان صراف؛ دکترای علوم قرآن و حدیث، پژوهشگر و مدرس حوزه و استادیار دانشگاه (akhavan_qom@yahoo.com).

نقش شیعه در دانش درایه

نقش شیعه در دانش درایه

درایة‌الحديث، یکی از دانش‌های تخصصی حدیثی است که انواع حدیث و اعتبار آنها را در کنار دیگر مباحث مرتبط، مطالعه می‌کند. مطالب گوناگونی از اهل‌بیت(ع) درباره این موضوع وجود دارد که از توجه ایشان به این مباحث حکایت می‌کند. در این مقاله، ویژگی‌های مباحث درایه در شیعه با لحاظ‌کردن نوآوری‌های آن شناخته و نقش آن در توسعه دانش مزبور مشخص می‌شود؛ درعین‌حال، به‌اجمال، روند نگارش و تحول این دانش را نیز گزارش می‌کنیم.

نویسنده: دکتر شادی نفیسی؛ استادیار دانشگاه تهران (shadinafisi@ut.ac.ir).

نقش شیعه در پیدایش دانش رجال

نقش شیعه در پیدایش دانش رجال

در صدر اسلام روش خاصی برای ارزیابی منقولات حدیثی وجود نداشت. شریعت هم راه خاصی را به‌شکل تعبدی و تأسیسی ارایه نکرده بود. با توجه به ضرورت‌های پیش‌آمده پس از عصر پیامبر(ص) و در زمان خلفا، سفارش به ذکر اسناد در کلام امیرالمؤمنین علی(ع) به‌چشم می‌خورد. تقسیم‌بندی و توجه‌دادن به تنوع افراد راوی حدیث را، برای اولین بار در کلام امیرالمؤمنین(ع) می‌بینیم؛ در آن زمان راویان را در چهار طیف دسته‌بندی کردند؛ برخی را منافق، برخی را غیرحافظ، برخی را غیرضابط و برخی را ثقه ضابط حافظ معرفی می‌کنند و وظیفه مردم را نیز نسبت به روایات این اشخاص، معین می‌کنند. نخستین کتاب با کاربرد رجالی به‌شکل ابتدایی آن، در عصر امیرالمؤمنین(ع) و به‌وسیله عبیداللّه‌بن ابی‌رافع پدید آمد، اما تألیف رجالی مصطلح در اواخر قرن دوم و در ابتدای قرن سوم هجری با تألیفات عبداللّه‌بن جبله کنانی (م 219ق) و حسن‌بن محبوب (م 224ق) و حسن‌بن علی‌بن فضال (م 224ق) آغاز و پس از ایشان پی گرفته شد. دیگر مذاهب اسلامی هم در قرن سوم هجری پس از این بزرگان، به تألیف رجالی دست زدند.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدکاظم رحمان‌ستایش؛ استادیار دانشگاه قم (kr.setayesh@gmail.com).

نقش اهل‌بیت(علیهم السلام) و شیعیان در تصحیح استناد و گفتمان حدیثی

نقش اهل‌بیت(علیهم السلام) و شیعیان در تصحیح استناد و گفتمان حدیثی

بررسی علوم دینی مرسوم در جامعه اسلامی در دهه‌های نخستین نشان می‌دهد که مشکل مهم روایات منسوب به پیامبر (ص)، مسئله اسناد معتبر آن بود. نظام فقهی و تفسیری بلاد از ابتدا ناقص بوده است؛ یعنی هم بخش بزرگی از میراث نبوی در آن منعکس نبوده است و هم سلایق و اجتهادات صحابه به‌جای دین در آن نظام فقهی و تفسیری تزریق شده‌بوده است. در علم رایج و مرسوم در جامعه اسلامی که مورد تأیید دستگاه قدرت بود، ولی اعتباری نداشت؛ اهل‌بیت(ع) سخن از علمی مطرح می‌کردند که به‌هیچ‌وجه به نظر و رأی خودشان منتسب نبود، بلکه سند آن به خود پیامبر(ص) واصل می‌شد و ایشان خود را امانتدار علوم الهی پیامبر(ص) می‌دانستند. اسناد مکتوب از میراث اختصاصی علوم نبوی که از طریق امیرالمؤمنین(ع) در اختیار اهل‌بیت(ع) بود، معتبرترین سند علمی به‌شمارمی‌رفت. وجود چنین اسناد مکتوبی نزد این خاندان، تمامیت و کفایت دانش دینی آن روز را به چالش می‌کشید.

نویسنده: دکتر سید عبدالحمید ابطحی؛ حدیث‌پژوه و دکتری فلسفه دین (habtahi5@gmail.com).

نقش اهل‌بیت(ع) در پیدایش و گسترش دانش‌های حدیثی

نقش اهل‌بیت(ع) در پیدایش و گسترش دانش‌های حدیثی

اهل‌بیت(ع) مصداق اتمّ «أدّبَهُمُ اللّهُ و رسولُهُ» هستند؛ کسانی که دانش به‌سوی آنان هجوم‌آورده و در وجودشان سرازیر شده است؛ «هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ وَبَاشَرُوا رُوحَ الْیقِینِ». با چنین مقاماتی که خداوند به ایشان ارزانی فرموده است، باید باور کرد که ریشه و خاستگاه همه علوم اسلامی تنها در مکتب آنان یافت می‌شود؛ چنان‌که امام باقر(ع) به حکم‌بن عُیینه فرمود: «[حتی اگر] حکم [بن عیینه برای به دست آوردن علم] به شرق و غرب عالم برود، بدانید به خداوند سوگند، علم جز از رهگذر اهل‌بیت -که همانا جبرئیل نزد آنان فرود می‌آید- به کف نمی‌آید». در این مقاله، نقش اهل‌بیت(ع) در پیدایش و گسترش سه دانش از دانش‌های حدیثی بررسی می‌شود که عبارت‌اند از: «رجال‌الحدیث»، «درایة‌الحدیث» و «فقه‌الحدیث».

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی نصیری؛ عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه علم و صنعت ایران (dr.alinasiri@gmail.com).

نوآوری‌های قرآنی شیعه در عصر حاضر

نوآوری‌های قرآنی شیعه در عصر حاضر

قرآن کریم، معجزه جاودانه پیامبر اسلام(ص) است که سخنی تازه برای همه اعصار و نسل‌ها دارد، ولی استخراج مطالب نوآمد آن، نیازمند تدبر و تفکر است و مفسران و قرآن‌پژوهان مسلمان نیز در طول تاریخ، در این‌باره بسیار کوشیده‌اند. ‌در‌این‌میان، نوآوری‌های قرآنی دانشمندان شیعه، برجسته و اثرگذار بوده است. در این نوشتار، هدف آن است تا سهم قرآن‌پژوهان و مفسران شیعه در عصر حاضر بررسی و از روش تحقیق تحلیل تاریخی و تا حدّی میدانی بهره‌گیری شود.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی؛ استاد تمام جامعة‌المصطفی‌العالمیة (rezaee.quran@gmail.com).

پژوهش‌های قرآنی فقهای امامیه در عصر شکوفایی فرهنگ و تمدّن اسلامی (سده 4 و 5 ق)

پژوهش‌های قرآنی فقهای امامیه در عصر شکوفایی فرهنگ و تمدّن اسلامی (سده 4 و 5 ق)

سده 4 و 5 هجری یا «دوران طلایی اسلام»، جزو روزگاران پرفروغ تاریخ فرهنگ و تمدّن اسلامی به‌شمار می‌رود. این دو قرن که دوره «تاریکی» اروپای قرون وسطی است، عصر شکوفایی بی‌رقیب دانش مسلمانان در حوزه‌های گوناگونی از علوم است. در این دوران، سهم عالمان شیعه امامیه در پیدایش و گسترش علوم به‌ویژه پژوهش‎های قرآنی برجسته و مثال‌زدنی است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمّدعلی مروّجی طبسی؛ دانش‎آموخته حوزه علمیه قم و دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم (ali.tabasi14@yahoo.com).حجت‌الاسلام والمسلمین علی قورچیان؛ دانش‌آموخته درس خارج حوزه علمیه و رشته تخصّصی تفسیر و علوم قرآن (ali.13731393@gmail.com).

حافظان و قاریان شیعه و نقش آنان در ترویج فرهنگ حفظ و تلاوت قرآن

حافظان و قاریان شیعه و نقش آنان در ترویج فرهنگ حفظ و تلاوت قرآن

برخی حافظان و علمای قرآن، شیعه اهل‌بیت(علیهم السلام) هستند و در ترویج فرهنگ قرآن و رساندن آن به‌دست مسلمانان نقش به‌سزایی ایفا کرده‌اند. امّا متأسفانه می‌شنویم که برخی به دروغ ادعا می‌کنند که شیعه اهل‌بیت بهره‌ای از قرآن ندارند. بی‌تردید، این سخن یاوه‌ای بیش نیست که یا از خباثت گوینده حکایت دارد یا جهل او. اگر بگوییم علمای شیعه اهل‌بیت در طول تاریخ در شمار مسلمانانی قرار دارند که بیش‌ترین توجه را به قرآن مبذول داشته‌اند سخن گزافی نگفته‌ایم. در این مقاله بخشی از این حقیقت بازگو خواهد شد.

نویسنده: دکتر سیدمهدی عیسی البطاط؛ دکتری تفسیر تطبیقی جامعةالمصطفی‌العالمیة،(sayed mahdibasri@gmail.com).

نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش «قرائت» و علوم مرتبط با آن

نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش «قرائت» و علوم مرتبط با آن

بررسی تاریخ علم، از پدیده‌های مبارکی است که ثمرات مختلفی دارد. یکی از ثمرات مهم این نوع از بررسی‌ها، پی‌بردن به نقش مذاهب موجود در یک دین در شکل‌گیری علم موردنظر است. همین‌امر سبب می‌شود تا مذاهب موجود به کمبودها، ضعف‌ها یا قوت‌های خود که بزرگان‌شان در طول تاریخ مطرح کرده‌اند، پی‌ببرند و راه آنان را ادامه دهند. باید گفت: شیعه در پیدایش و گسترش دانش قرائات و مباحث مرتبط با آن نقشی مهمی داشته است که امروزه از آن به‌عنوان «علوم و فنون قرائات» یاد می‌شود. بررسی این دانش در طول تاریخ نشان می‌دهد که میزان توجه بزرگان شیعه به این دانش، به چه میزان بوده است و شبهاتی که در این‌باره مطرح می‌شود تا نقش شیعه را ضعیف نشان دهد، چقدر قابل اعتماد و توجه است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمد‌رضا شهیدی‌پور؛ عضو هیئت علمی جامعة‌المصطفی‌العالمیة(mrshahidipour@yahoo.com). حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد امینی تهرانی؛ عضو هیئت علمی جامعة‌المصطفی‌العالمیة(Amini63@chmail.ir).

نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش مفردات

نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش مفردات

از ‌‌‌دانش‌های مهم قرآنی و مورد نیاز برای تفسیر قرآن، دانش «مفردات» یا شرح کلمات قرآن مجید است. محققان، نخستین دانش مورد نیاز تفسیر، بعد از آشنایی با قرائت قرآن را دانش مفردات قرآن معرفی کرده‌اند. یکی از ابعاد تفسیر پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، اهتمام داشتن ایشان به تفسیر واژه‌های غریب و مهم و عموماً مورد اختلاف مفسران یا واژه‌هایی که دیگر مفسران در تفسیر آن دچار خطا شده‌اند، بوده است. این روایات در معناشناسی واژه‌های قرآن، چنان اهمیتی دارد که تفسیر آیات قرآن بدون مراجعه به این‌روایات، ممکن است به تفسیری نادرست یا ناقص از قرآن بینجامد. ‌به‌همین‌دلیل، مفسران و دانشمندان مسلمان، از نخستین دوره‌های تفسیر و تدوین تفسیر، به تألیف و تدوین در موضوع دانش مفردات قرآن اهتمام داشته‌اند و کتاب‌های فراوانی با عنوان غریب‌القرآن و گاه مفردات قرآن یا عناوین مشابه در این‌باره تألیف کرده‌اند. در ‌این‌میان، دانشمندان و مفسران شیعی، سهم بسزایی در گسترش این دانش داشته‌اند. مقاله حاضر، با استفاده از روش نقلی و توصیف و تحلیل تاریخی، درصدد بررسی و تبیین جایگاه دانشمندان شیعی در پیدایش و تأسیس دانش مفردات قرآن و ‌‌هم‌چنین رشد و تکامل و گسترش این دانش زیربنایی در تفسیر قرآن است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید‌محمود طیب‌حسینی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید‌محمود طیب‌حسینی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه(tayyebhoseini@rihu.ac.ir).

نقش شیعه در پیدایش و گسترش «فقه‌القرآن»

نقش شیعه در پیدایش و گسترش «فقه‌القرآن»

از نمادهای قرآن‌پژوهی که در حوزه تفسیر نمایان می‌شود، دانش «فقه‌القرآن» است. این دانش، با همت والا و سعی وافر فقهای مفسر شکل گرفت تا بخشی عظیمی از آیات قرآن را که از مهم‌ترین ابعاد کتاب الهی و مربوط به احکام عملی و حقوق اسلامی است، تبیین کنند و آن را به مکلّفان بشناساند. جایگاه و اهمیت این بخش از قرآن‌شناسی، زمانی تجلّی می‌یابد که معلوم شود حرکت عظیم علمی از چه زمان و از کجا آغاز شده و چه‌کسی آن را بنیان نهاده است. ‌‌هم‌چنین روشن شود نقش ائمه‌ شیعه(علیهم السلام) و سهم اصحاب ایشان و دانشمندان و مفسران شیعه در این نهضت علمی چه‌اندازه بوده است. مقاله پیش‌رو، برای تفسیر و تبیین همین مسئله تنظیم شده است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمد فاکر میبدی استاد و عضو هيئت‌علمی جامعة‌المصطفی‌العالمیة(m_faker@mu.ac.ir).

نقش شیعه در تأسیس و پیش‌برد دانش «فقه قرآن»

نقش شیعه در تأسیس و پیش‌برد دانش «فقه قرآن»

در لا‌به‌لای برخی پژوهش‌ها اشاره های کوتاهی را نسبت به ارتباط قرآن و فقه شیعه می‌یابیم؛ اما تصویر کاملی از این ارتباط تاکنون ارائه نشده است. لذا گاهی کسانی که نسبت به میزان استحکام فقه امامیه آگاهی کافی ندارند، دچار شک شده‌اند. این وضعیت بر ما واجب می‌کند پرونده پژوهش در‌مورد حقیقت ارتباط قرآن و فقه امامیه و تعیین ابعاد و ویژگی‌های آن را بگشاییم. در این پژوهش، به سراغ خاستگاه‌های آغازین دانش فقه قرآن و تفسیر آیات‌الاحکام خواهیم رفت. پس از این مرحله، ‌به‌صورت مفصل در مورد تبیین نقش امامیه در تأسیس و پیش‌برد دانش فقه قرآن و عمق‌بخشی به آن بحث خواهیم کرد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر خالد غفوری الحسنی؛ عضو هیئت علمی جامعة‌المصطفی‌العالمیة(m_qafory2005@yahoo.com).

تراث تفسیری اصحاب ائمه(ع) و تأثیر آنان در تفاسیر ‌‌‌اهل‌تسنن

تراث تفسیری اصحاب ائمه(ع) و تأثیر آنان در تفاسیر ‌‌‌اهل‌تسنن

ائمه معصومین(ع)، به‌علت جایگاه والای دینی و علم لدنّی که داشته‌اند، در تربیت اصحاب خود فراوان کوشیده‌اند و در این مسیر، به جامعه علمی اسلام خدمات شایانی را ارائه کرده‌اند. بسیاری از صحابه و تابعین که یاران و اصحاب ائمه(ع) نیز بوده‌اند، با نگارش کتاب‌های علمی و ارائه نظرات تفسیری خود، در ضمن برخی روایات اهل‌بیت(ع)، در زمینه تفسیر و تبیین آیات قرآن، زمینه‌های تفسیر صحیح و حقیقی قرآن را مهیا کرده‌اند. در ‌این ‌میان، اثر این اصحاب و تفاسیرشان در تفاسیر ‌‌‌اهل‌تسنن و دیدگاه‌های آنان، انکارناپذیر است، پرسش اصلی مقاله حاضر درباره میزان تأثیرگذاری آثار تفسیری اصحاب ائمه(ع) در تفاسیر ‌‌‌اهل‌تسنن است.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر بابایی؛ دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (ababaei@yahoo.com).

نقش امام علی(ع) و مفسران شیعه در «تفسیر تنزیلی»

نقش امام علی(ع) و مفسران شیعه در «تفسیر تنزیلی»

تفسیر قرآن، بنابر توانایی‌های مفسران و نیازها و مسائل مستحدثه، روش‌ها و سبک‌های مختلفی پیدا کرده است. در ابتدا تفاسیر به روش تفسیر روایی بود، اما در ادامه باب جدیدی در فهم قرآن پدید آمد و روش‌های متعدد اجتهادی، مانند: فلسفی، شهودی و علمی پا به عرصه وجود گذاشت. از لحاظ سبک تفسیری (به‌معنای چگونگی گزینش و چینش آیات قرآن برای تفسیر) نیز ماجرا از همین قرار بود. از جدید‌ترین سبک‌های تفسیری، سبک «تفسیر تنزیلی» است که چینش آیات قرآن را براساس ترتیب نزول سامان می‌دهد. اما آیا اصلا امکان دستیابی ‌به‌ترتیب نزول وجود دارد؟ یا مشروعیت این سبک تفسیری چقدر است؟ مفسران ملتزم به سبک تنزیلی، با آگاهی از این پرسش‌ها، درصدد پاسخ‌گویی به آنها برآمده‌اند و یکی از ادله ایشان، مصحف حضرت امیرمؤمنان(ع) بوده است که براساس گزارش‌های مشهور، ‌به‌همین سبک سامان‌یافته بوده. در این مقاله، با روش تحلیل داده‌های توصیفی این مصحف، درپی پاسخ به این پرسش‌ها هستیم: آیا مصحف حضرت امیر‌(ع) به سبک تنزیلی سامان‌یافته بود یا خیر و دوم این‌که تا چه حد این اوصاف می‌تواند مبانی سبک تفسیر تنزیلی را استحکام بخشد؟ در ادامه نیز به این مسئله خواهیم پرداخت که در عرصه تفسیر تنزیلی، مفسران شیعی در چه جایگاهی قرار دارند؟.

نویسنده: حجت‌الاسلام دکتر حامد معرفت (دانش‌آموخته دکتری قرآن و حدیث، مدرس حوزه و دانشگاه marefat.hamed@hotmail.com)

نقش اهل‌بیت(ع) در تفسیر صحابه و تابعین

نقش اهل‌بیت(ع) در تفسیر صحابه و تابعین

اهل‌بیت(ع)، به‌عنوان راسخان در علم و کسانی که «من خوطب به» در دانش تفسیر و معارف قرآن کریم هستند، در تدوین و پیدایش و بعدها در گسترش تفسیر و معارف والای قرآنی، نقش اصلی و جامعی داشته‌اند. ایشان با تربیت شاگردان مختلفی، ‌‌هم‌چون ابن‌عباس، عبدالله‌بن مسعود، سعید‌‌بن جبیر، سدی کبیر، ابوحمزه ثمالی و...، در معرفی تفسیر صحیح و همه‌فهم از قرآن تأثیر بسزایی بر صحابه و تابعان خود داشتند. این مقاله با بررسی نقش ابداعی اهل‌بیت(ع) در دانش تفسیر، با استفاده از روش توصیفی - ‌تحلیلی، به معرفی مهم‌ترین مفسران صحابه و تابعین یاران اهل‌بیت(ع) می‌پردازد.

نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین حسین علوی‌مهر (دانشیار جامعة‌المصطفی‌العالمیة، halavimehr5@gmail.com)

تعداد صفحات : 22