متشابه القرآن و مختلفه

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

متشابه القرآن و مختلفه

پرسش : معرفی کتاب «متشابه القرآن و مختلفه»
پاسخ اجمالی:
پاسخ تفصیلی: این کتاب که یکی از منابع کم نظیر و بسیار مهم در زمینهآیات متشابهبه شمار می رود توسط رشیدالدین ابوجعفر محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی معروف به ابن شهر آشوب (م 588ق) تالیف شده است.
ابن شهر آشوب که یکی از دانشمندان بزرگو جامع علوم و فنون بود و مورد اعتماد شیعه و سنی می باشد، این کتاب را بنا به در خواستای از فضلای زمان خود برای روشن ساختن معنای آیات متشابهو زدودن اختلافات موجود در زمینه این آیات نوشته است.
او در مقدمه کتابش می نویسد:و تحقیق معانی آیات متشابه به صورت جمع بندی و طبقه بندی شده در آثار گذشتگان نبوده و فقط در لابلای آثارای ازبه این مسائل پرداخته شده است و تنقیح و تحریر روشمند به خود را می طلبد. از این رو من به این امر همت گماشتم.
با توجه به اینکهآیات متشابه وتقسیم آیات قران به «محکم» و «متشابه» یکی از اساسی ترین ارکان بررسی اندیشه اسلامی دراست و اختلاف نظرهای فراوانی میان فرقه های اسلامی اعم از حنابله ها، حشویه، ظاهریه، معتزله، اشاعره، ودر این زمینه وجود دارد، برای روشن شدن اندیشه صحیح قرآنی تشیع؛ نگاشتن کتاب در زمینه آیات متشابهاز دیر باز امری ضروری بوده است. فرقه هایی که قائل بهبوده اند تفاسیری با عنوانالقرآن، مجاز القرآن، و متشابه القرآن نگاشته اند؛ اما تا زمان ابن شهر آشوب این مسئله به صورت «تفسیر ترتیبی» مطرح و رایج بود و او با ذکاوت فراوانی که داشت توانست یک کتاب در زمینه متشابهاتبه صورت موضوعی در ابواب عقاید اسلامی بنگارد.
وی این کتاب را در دهبه ترتیب زیر تنظیم کرده است:
توحید، 2ـعدل، 3ـنبوّت؛ 4ـامامت؛ 5ـمفردات؛ 6ـاصول فقه؛ 7ـفقه؛ 8ـناسخ و منسوخ؛ 9ـاصول نحو و ادبیات؛ 10ـنوادر.
ابن شهر آشوب هر یک از ابواب دهگانه را در چندین فصل متناسب باموضوع آن تنظیم کرده است به طوری که به ترتیب دراول یعنیپنجاه و هشت فصل را درباره مسائل مهممثل خلقت آسمانها، زمین و انسان، علم الهی، صفات الهی، عرش، معنای قرب الهی، معنای ید و سایر اوصاف تشبیهیمانند جنب و مجئ آورده است و در ذیل این باب و فصول آن به شبهات مجسّمه، مشبّهه، اشاعره، مجبّره و مفوّضه پاسخ داده است. باب دوم را در سی و سه فصل از ابواب عدل الهی منعقد ساخته و مباحثی مثل قضاء و قدر، حسن و قبح، نور و ظلمت، هدایت و اضلال، جبر و اختیار،و مشیّت الهی را به بحث گذاشته است. او در این فصول انحرافهای عقیدتی فرقه های مختلف اسلامی را رد و ابطال کرده و معارف دقیقرا که بااصیل سازگار است به بحث گذاشته است. نبوت را نیز در بیست و هشت فصل که ابتدا دو فصل درباره کرامت انبیاء وآنها است منعقد ساخته و پانزده فصل را به نام هر یک از انبیاء بزرگ الهی نامگذاری کرده و شبهات مربوط به آنها را که برخی از کوته اندیشان در مورد آیات قرآنی مطرح کرده اند پاسخ داده است و نه فصل آن را نیز برای بررسی مسائل پیراموننبی اکرم (صلی الله علیه و آله) مثل ضلالت، مشاوره، شرح صدر و رحمت، هدایت نبی اکرم و تکذیب رسول اختصاص داده است. او در این فصول به شبهاتو سایر اهلدرباره افضل بودن ملائک از بشر پاسخ داده و اشکالات آنها دربارهانبیا و به ویژه نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) را رد و ابطال کرده است.
در ذیلامامت نیز بیست و سه فصل را درباره وجود امام یا پیامبر در هر زمان، افضل و اعلم بودن امام از سایر خلق، وصایت، خلافت، موده القربی، ردّ اختیار امت برای انتخاب امام، اکمال دین، عدم جواز تبعیت از غیر امام،علی و اولاد طاهرین آن حضرت (علیهم السلام)، فضائل علی و فاطمه زهرا (علیهما السلام) و فضائل حسنین (علیهما السلام) منعقد ساخته و بسیاری از شبهات و انحرافات موجود درباره مسئلهرا در ذیل آیات مربوط به آن به بحث گذاشته است که در ضمن آنها به اشکالات و شبهات مخالفین پاسخ داده است.
باب مفردات را نیز به مسائل متفرقه کلامی (عقیدتی) مثل توبه، حبط اعمال، کفر و ایمان، رزق و اجل، رجعت، قبر و سوال آن، قیامت، شافعت، دعا، و سایر مسائل مهم کلامی اختصاص داده و در بیست و یک فصل بهودقیق و علمی آیات متشابه در این زمینه ها پرداخته است.
ابوابورا نیز به ترتیب در هشت فصل و بیست و سه فصل برای مهمترین مسائل این دو علم منعقد ساخته و احکام شرع را با استفاده از آیات قرآنی مورد بررسی قرار داده است. نظرات فقهی ابن شهر آشوب در این بابها مورد توجه و استناد فقهای متاخرقرار گرفته است.
بابرا نیز فقط در یک فصل مطرح کرده و ابعاد مسئله نسخ را بررسی کرده است.
درنحو و ادبیات نیز مسائلی مثل مذکر و مونث بودن الفاظ، عدد، محذوفها، مفرد و جمع ، نامهای غیر منصرف و سایر مباحث مهم را در چهارده فصل تنظیم و بحث کرده است.
باب نوادر را نیز به مباحث مربوط به مسائل معانی، بیان، و بدیع (یعنی فصاحت و بلاغت)از جمله حقیقت، مجاز و استعاره اختصاص داده است. که آن را در هشت فصل مرتب کرده است.
کتاب ابن شهر آشوب علاوه بر بحث های تفسیری، بسیاری از احادیث را نیز برای تایید و تثبیت مطالب خود در لابلای مباحث آورده است که برخی از آنها در منابع و مجامع حدیثی پیش از وی نبوده و او از اصول چهار صدگانه ای که در دست داشته یا از مشایخ بزرگ حدیث خود نقل کرده است. از این جهت کتاب او به عنوان یک کتاب حدیثی معتبر نیز به حساب می آید و از منابع و مآخذ محدثان و علمای متاخر قرار گرفته است. بنابراین کتاب ابن شهر آشوب هم کتابی تفسیری است و هم کتابی حدیثی، فقهی کلامی و لذا دارای اهمیت فراوان است.
کتاب با نام متشابه القرآن فراوان تالیف شده است که غالباً به صورتترتیبی قرآن بوده و کمتر از مزایای کتاب ابن شهر آشوبمندند و از طرفی برخی از این کتابها بامبانی نادرست و انحرافی و غیر توحیدی بهآیات متشابه پرداخته اند.
برخی از این کتاب ها عبارتند از:
1ـ متشابه القرآن قاضی عبدالجبار همدانی معتزلی؛ 2ـ متشابه القرآن سیوطی؛ 3ـ البرهان فی توجیه متشابه القرآن، تالیف برهان الدین محمودکرمانی (م 505ق)؛ 4ـ متشابه القرآن ابوالبقاء عکبری حنبلی (م 616ق)؛ 5ـ متشابه القرآن و الحدیث، تالیف شمس الدین محمد ابن اللبّان مصری شافعی (م 749ق) 6ـ متشابه القرآن سیدمرتضی؛ 7ـ متشابه القرآن عمیدی، 8ـ متشابه القرآن ابو عبدابن هارون؛ 9ـ متشابه القرآن محمد بنوزیر؛ 10ـ حقایق التاویل سید رضی.
این کتاب بارها در ایران، عراق و لبنان به چاپ رسیده است و همچنان مورد توجه پژوهان، متکلمان و فقهایو سنی قرار دارد:
پی نوشت: 1ـ خیرالدین زرکلى، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چ 8، 1989م، ج3، ص274 و ص302؛ ج7، ص167.
2ـ سیدمحسن امین، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1406 ق، ج1، ص128.
3ـ شمس الدین ذهبى، تاریخ الإسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، دارالکتاب العربى، چ2، 1413ق، ج44، ص294.
4ـ ابن العماد حنبلى، شذرات الذهب فى أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق و بیروت، دار ابن کثیر، 1406ق، ج7، ص121 به بعد؛ ج8، ص279.
5ـ شیخ آقا بزرگ تهرانى، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، 1408ق، ج19، ص62 و بعد.
6ـ سیدمحمد حسین حسینى جلالى، فهرس التراث، قم، دلیل ما، 1422ق، ج1، ص602.
7ـ رشیدالدین محمد ابن شهرآشوب مازندرانى، معالم العلماء فى فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین نجف اشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، 1380ق، ص119.
8ـ محمدبن حسن فاضل هندى، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، تحقیق گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1416ق، ج4، ص324.
9ـ میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تحقیق گروه پژوهشی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، 1408ق( 18 مجلد)، ج5، ص15.
10ـ میرزا حسین نورى، خاتمة المستدرک، گروه پژوهش مؤسسة آل البیت (علیهم السلام)، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، بی­تا، ج2، ص388؛ ج3، ص58 و بعد.
11ـ میرزا عبدالله افندى تبریزى، تعلیقة أمل الآمل، قم، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، 1410ق، ص284.
12ـ مولى احمد نراقى، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، 1415ق (19جلدی)، ج6، ص209؛ ج10، ص184 و ص568.
13ـ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، متشابه القرآن و مختلفه، تحقیق بامقدمه علامه شهرستانی، قم، انتشارات بیدار، 1410ق.
14ـ محمد حسن نجفى، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق شیخ عباس قوچانی، بیروت، چ7، دار إحیاء التراث العربی، (43جلدی)، ج41، ص635.
15ـ سیدحسین البروجردی، جامع أحادیث الشیعة، قم، المطبعة العلمیة، 1399ق، (26جلدی)، ج5، ص337.
تاریخ انتشار: « 1397/07/26 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 3075