امام سجاد(ع) و فعالیت های فرهنگی از راه برده داری

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
مرتب سازی بر اساس
 

امام سجاد(ع) و فعالیت های فرهنگی از راه برده داری

پرسش : امام سجاد(علیه السلام) چگونه از طریق آزاد کردن بنده فعالیت های فرهنگی می کردند؟
پاسخ اجمالی:
پاسخ تفصیلی: هنگام ظهور اسلام، بردگى در سراسر جهان آن روز - حتى در مهد تمدن آن زمان يعنى يونان و روم - رواج داشت، و چون لغو چنين پديده گسترده‏اى بيكباره مقدور نبود، اسلام از راههاى مختلفى زمينه لغو تدريجى آن را فراهم ساخت. بدين ترتيب كه از يك طرف راه هاى برده‏ گيرى را تقليل داده آن را محدود ساخت. از طرف ديگر آزاد سازى بردگان را كفاره بسيارى از گناهان و خطاها و ترك واجبات قرار داد و از اين رهگذر وسائل آزادى آنان را فراهم ساخت. از طرف سوم پيامبر اسلام به مسلمانان توصيه كرد كه با بردگان (همچون عضوى از خانواده) رفتار انسانى داشته باشند و دستور داد صاحبان بردگان از غذاهايى كه خود مى‏ خورند و از لباس هايى كه خود مى‏ پوشند، به آنان بدهند.
از اين گذشته، آزاد سازى بردگان را آنچنان داراى ارزش و ثواب و فضيلت معرفى كرد كه در روايات ما بسيارى از اعمال صالح صالح، از نظر كثرت ثواب و فضيلت، به آزاد كردن بردگان تشبيه گشته و از اين طريق مسلمانان به اين كار تشويق شده اند. مجموع اينها ديدگاه اسلام را در مورد بردگى تا حدى روشن مى‏ سازد.(1)
برخورد خاص و ظريف اسلام و پيشوايان آن با مسئله برده و برده دارى را بايد از اين ديدگاه تحليل كرد.
بارى، در بررسى زندگانى امام چهارم نيز موضوع آزاد سازى بردگان به چشم مى‏ خورد، اما دامنه و سطح اين عمل به حدى وسيع است كه تنها با محاسبات بالا قابل توجيه نيست و به نظر مى‏ رسد كه امام چهارم در اين كار انگيزه ‏هاى والاترى داشته است. دقت در اين زمينه نشان مى‏ دهد كه امام از اين اقدام نظر تربيتى و انسانى داشته است، بدين معنا كه بردگان را خريدارى كرده مدتى تحت آموزش و تربيت قرار مى ‏داد و سپس آزادشان مى‏ كرد و آنان به صورت انسان هاى نمونه به فعاليت فرهنگى و تربيتى مى‏ پرداختند و پس از آزادى نيز ارتباطشان با امام قطع نمى‏ شد.
«على بن طاووس» ضمن اعمال ماه رمضان مى‏ نويسد: على بن الحسين(علیه السلام) شب آخر ماه رمضان بيست نفر برده (با اندكى بيشتر يا كمتر) را آزاد مى‏ كرد و مى‏ گفت: خداوند در هر شب رمضان هنگام افطار هفتاد هزار نفر از اهل دوزخ را از عذاب آتش ازاد مى‏ كند، و در شب آخر به تعداد كل شب هاى رمضان آزاد مى‏ كند، دوست دارم خداوند ببيند كه من در دنيا بردگان خود را آزاد مى‏ كنم تا بلكه مرا در روز رستاخيز از آتش دوزخ آزاد سازد.
امام هيچ خدمت گزارى را بيش از يك سال نگه نمى‏ داشت. وقتى كه برده ‏اى را در اول يا وسط سال به خانه مى‏ آورد، شب عيد فطر او را آزاد مى‏ساخت و در سال بعد به جاى او شخص ديگرى را مى‏ آورد و باز او را در ماه رمضان آزاد مى‏ ساخت و اين روال تا آخر عمر او همچنان ادامه داشت.
امام بردگان سياه پوست را- باوجود آن‏كه به آنان نياز نداشت - مى‏ خريد و آنان را در مراسم حج به عرفات مى‏ آورد و آن‏گاه كه به سوى مشعر كوچ مى‏ كرد، آنان را آزاد مى‏كرد و جوايز مالى به آنان مى‏ داد.(2)
به گفته يكى از نويسندگان :همين كه بردگان از اين موضوع خبر مى‏ يافتند، خود را از قيد بندگى اعيان و اشراف رها ساخته به خدمت زين العابدين در مى‏ آمدند.
زمان مى‏ گذشت و ايام سپرى مى‏ شد و زين العابدين همچنان به آزاد كردن بندگان مشغول بود. او هر سال و هر ماه و هر روز به مناسبت هاى مختلف اين امر را تكرار مى‏ كرد تا آنجا كه در شهر مدينه گروه عظيمى از بندگان و كنيزان ازاد شده آن حضرت تشكيل شده بود.(3)
از مجموع اينها مى‏توان نتيجه گرفت كه امام با اين برنامه در واقع يك كانون تربیتى به وجود آورده بود: بردگان را خريدارى كرده مدتى تحت تعليم و تربيت قرار مى‏ داد و پس از آنكه آنها را آزاد مى‏ كرد، هر كدام يك فرد تربيت شده و الگو براى ديگران بودند. آنان پس از آزادى نيز پيوند معنوى خود را با امام قطع نمى‏ كردند و به سهم خود ديگران را تحت پوشش تربيتى قرار مى‏ دادند. اين برنامه امام، با توجه به محدوديت هايى كه او در ارشاد و هدايت مستقيم جامعه با آن روبرو بود، بسيار درخور توجه و بررسى است.(4)، (5)
پی نوشت: (1). در اين زمينه رجوع كنيد به: ايرجى، محمد صادق، بردگى در اسلام، پايان نامه درجه ليسانس مولف از دانشگاه تهران.
(2). اقبال الاعمال، الطبعه الثانيه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1390 ه.ق، ص 261.
(3). سيد الاهل، عبدالعزيز، زندگانى زين العابدين، ترجمه حسين وجدانى، چاپ سوم، تهران، انتشارات مجله ماه نو، ص 55.
(4). در تهيه و تنظيم اين بخش، از كتاب، امام چهارم پاسدار انقلاب كربلا به قلم دوست و برادر دانشمند آقاى على اكبر حسنى استفاده شده است.
(5). گردآوري از کتاب: سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، موسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، 1390هـ.ش، ص 305.
تاریخ انتشار: « 1392/03/22 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 7392