مراحل «سیر و سلوک»

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

مراحل «سیر و سلوک»

پرسش : «سیر و سلوک» دارای چه مراحلی است؟
پاسخ اجمالی:

عارفان اسلامى هر كدام مراحلى را براى «سير و سلوك» قائل شده اند؛ برخی آنرا در چهار چيز خلاصه كرده اند: مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه يا مؤاخذه. سالك، صبحگاه با نفس خويش شرط مى كند كه كمترين قدمى براى رضاى غير خدا برندارد، سپس در طول روز مراقب اعمال خويش است و شامگاه به حسابرسى مى پردازد و اگر خلافى از او صادر شده بود، نفس خويش را تنبیه می كند. اميرمؤمنان(ع) در خطبه 220 نهج البلاغه اساس پويش راه حق را احياى عقل و کنترل نفس و اصلاح اخلاق برشمرده، ونتیجه آنرا هدایت شدن و رسیدن به آرامش بیان نموده اند.

پاسخ تفصیلی:

تعبیر سیر و سلوک که در تعبیرات اهل عرفان اسلامى در عصر ما و اعصار قریب به آن رایج شده، در واقع برگرفته از تعبیراتى درمجید است، آنجا که مى فرماید: «یَا اَیُّهَا الاِْنسَانُ اِنَّکَ کَادِحٌ اِلَى رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاَقِیهِ»(1)؛ (اى انسان تو با تلاش و رنج بسوى پروردگارت پیش مى روى و سرانجام او را ملاقات خواهى کرد).
آیات توبه مانند «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا اِلَى اللهِ تَوْبَهً نَّصُوحاً»(2)؛ (اى کسانى کهآورده اید، به سوىبازگردید، بازگشتى خالص)، با توجّه به اینکه توبه دربه معناى بازگشت است؛ وشریفه «اِنَّا للهِِ وَاِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ»(3)؛ (ما از آنِهستیم و بسوى او باز مى گردیم).
در واقع روح انسان همانند غواصى است که به عالم ماده آمده و همراه جسم مادّى شده، تا در اعماق دریاى این جهان فرو رود و گوهرهاى گرانبهایى را از آنجا با خود حمل کرده و بیرون آورد. غواصان، گاه جسم سنگینى را به پاى خود مى بندند تا آنها را به عمق دریا فرو برد هنگامى که کاوشهاى خود را انجام دادند، آن جسم را از پاى خود گشوده و به سطح آب باز مى گردند. خوشبخت و سعادتمند کسانى که بدانند گوهرهاى گرانبها کجاست.
هدف از این سیر و سلوک الىکه با خودسازى و تهذیب نفس و توبه و انابه و ریاضات مشروع شروع مى شود، همان عبور از نفس اماره به سوى نفس لوامه و از آنجا به سوى نفس مطمئنه و رسیدن به مقام پرافتخار راضیه مرضیه است. عبورى که در نهایت به مکاشفاتى منتهى مى شود و پرده ها از برابر چشم انسان برداشته مى گردد و همان گونه که پیامبر اکرم(صلىعلیه وآله) درباره جوان سعادتمندى که صبحگاهان در صفجماعتبا آن حضرت ملاقات کرد و آثار عبادت شبانه در او نمایان بود، فرمود: «هذا عَبْدٌ نَوَّرَ اللهُ قَلْبَهُ بِالاِْیمانِ»(4)؛ (این بنده اى است که خداوند قلبش را باروشن ساخت).
عارفان اسلامى و رهروان این راه هر کدام مقامات و مراحلى را براى این سیر و سلوک قائل شده اند که با یکدیگر متفاوت است و بسیارى معتقدند این مراحل را از آیات قرآنى و روایات معصومین(علیهم السلام) اخذ کرده اند. بعضى از آنها برنامه روزانه سالکان الىرا در چهار چیز خلاصه کرده اند: مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاقبه یا مواخذه. به این ترتیب سالک، صبحگاهان با نفس خویش شرط مى کند که کمترین قدمى براى رضاى غیربرندارد، سپس در تمام طول روز مراقب اعمال خویش است و شامگاهان به حسابرسى مى پردازد و اگر خلافى از او صادر شده بود، نفس خویش را از طریق منع از مشتهیات و خواسته ها عقوبت مى کند. در رساله سیر و سلوک که منسوب به فقیه بزرگوار مرحوم علاّمه «بحرالعلوم» است، منزلگاهها و مقامات دوازده گانه اى براى این برنامه ذکر شده، که بعد از پیمودن آن منزلگاهها انسان وارد عالم خلوص مى شود و مصداق «بَلْ اَحْیَآءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»(5) مى گردد. در این رساله آداب بیست و پنج گانه اى براى رسیدن این مقصد ذکر شده است.(6)
متاسّفانه این مسئله مورد سوء استفاده فراوانى ـ مخصوصاً در عصر ما ـ واقع شده است و صوفیان که همه گرفتار انحرافاتى در اعتقاد و عمل هستند این موضوع را دستاویز خود قرار داده و همگى خود را سالکان الىمى پندارند، در حالى که غالباً مصداق این آیات می باشند: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالاَْخْسَرِینَ اَعْمَالا * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِى الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً»(7)؛ (بگو آیا به شما خبردهم که زیانکارترین مردم در کارها، چه کسانى هستند؟ آنها که تلاشهایشان در زندگى دنیا نابود شده، با این حال مى پندارند کار نیک انجام مى دهند). ولى در این میان افرادى هستند که همواره در سایه کتاب و سنّت گام بر مى دارند و از مسیرو گفتار معصومان خارج نمى شوند، آنها سالکان واقعى و پویندگان راه حقند.
امیرمومنان على(علیه السلام) که امام العارفین است در220اساس پویش راه حق را احیاى عقل و اماته نفس و اصلاحبرشمرده است و آثار سه گانه مهمّ این پویندگى را به طرز بسیار زیبا و گویایى بیان فرموده است.(8)

پی نوشت:

(1). قرآن کریم؛ سوره انشقاق، آيه 6.

(2). همان، سوره تحريم، آيه 8.

(3). همان، سوره بقره، آيه 156.

(4). الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامية، تهران، ‏1407 ق، چاپ چهارم، ج ‏2، ص 53، باب (حقيقة الإيمان و اليقين)؛ المحاسن‏، برقى، احمد بن محمد بن خالد، محقق / مصحح: محدث، جلال الدين‏، دار الكتب الإسلامية، قم‏، 1371 ق، چاپ دوم‏، ج ‏1، ص 251، باب (اليقين و الصبر في الدين)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، 1403 ق، چاپ دوم، ج ‏67، ص 159، باب 52 (اليقين و الصبر على الشدائد في الدين).

(5). همان، سوره آل عمران، آيه 169.

(6). عصاره و فشرده اين رساله و همچنين روشهاى ديگرى را كه بعضى از بزرگان عرفانى عصر ما گفته اند را در کتاب اخلاق در قرآن‏، مكارم شيرازى، ناصر، تهيه و تنظيم: جمعى از فضلاء، مدرسة الامام على بن ابى طالب(ع)، قم‏، 1377 ش،‏ چاپ اول‏، ج ‏1، ص 133، فصل نهم: روشهاى مختلف ارباب سير و سلوك مطالعه فرماييد.

(7). همان، سوره كهف، آيه 103 و 104.

(8). پيام امام اميرالمومنين(عليه السلام)‏، مكارم شيرازى، ناصر، تهيه و تنظيم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلاميه‏، تهران‏، 1386 ش، چاپ اول‏، ج 8، ص 300

تاریخ انتشار: « 1397/09/14 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 25