امام باقر(ع) در منابع تاریخی

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

امام باقر(ع) در منابع تاریخی

پرسش : گزارشات تاریخی درباره امام باقر(علیه السلام) و جایگاه ایشان چه می ‌گوید؟
پاسخ اجمالی:

امام باقر(ع) پنجمین امام شیعه از مادري به نام فاطمه دختر امام حسن(ع) متولد شد و توسط «ابراهیم بن ولید بن عبدالملک» مسموم و به شهادت رسید و در بقیع دفن شد. نقش انگشتری ایشان که معمولاً شعار ائمه در برخورد با مشکلات زمان خود بود، «اَلْعِزَّةُ لِلّهِ جَمِیعا» بوده است. از سویی حضرت را باقر می گفتند؛ زیرا شکافنده علم بوده و اصولش را مشخص و طرز استنباط فروع علم از اصول آن را بیان كرده است. همچنین پيامبر(ص) به جابر فرمود كه عمرت طولانی می شود و فرزندم را خواهی ديد كه هم نام من است، سلام مرا به او برسان.

پاسخ تفصیلی:

امام باقر(علیه السّلام) پنجمین امام شیعه، محمد بن علی بن الحسین(علیهم السّلام) است که به باقر شهرت یافته است. مادر آن حضرت، «فاطمه» دختر امام حسن بن علی(علیهما السّلام) است که امام صادق(علیه السّلام) از وی با تعبیر «کانَتْ صِدِّیقَهٌ لَمْ تُدْرَکْ مِثْلُهَا فِی آلِ الْحَسَنِ(علیهم السلام)» یاد کرده‌ اند.(1) بدین ترتیب، امام باقر(علیه السّلام) نخستین کسی است که پدرش از نسل امام حسین(علیه السّلام) و مادرش از نسل امام حسن(علیه السّلام) است.(2)
روز تولد آن حضرت را در برخی نقل‌ ها اول رجب و در برخی دیگر سوم صفر دانسته‌ اند.(3) سال تولد امام در منابع متعددی 57 هجری(4) و در برخی از منابع سال 56 یا 58 سال تولد آن حضرت دانسته شده است.(5) «یعقوبی» از آن حضرت روایت می‌ کند که فرمود: «قُتِلَ جَدِّیَ الْحُسَیْنُ(علیه السّلام) وَ لِی اَرْبَعُ سِنِینَ وَ اِنِّی لَاَذْکُرُ مَقْتَلَهُ وَ مَا نَالَنَا فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ»(6)؛ (هنگامی که نیایم [جدم] امام حسین(علیه السّلام) به شهادت رسید، من چهار ساله بودم و جریان شهادت آن حضرت و آنچه در آن روز بر ما گذشت همه را به یاد دارم). دردیگری که صدوق(ره) آورد، آمده است که: «زراره خدمت حضرت باقر(علیه السلام) عرض کرد که شما امام حسین(علیه السّلام) را درک کردید؟ امام(علیه السلام) فرمود: «اذْکُرْ وَ اَنَا مَعَهُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ قَدْ دَخَلَ فِیهِ ...».(7)
روز رحلت امام را هفتم ذی حجه و برخی ربیع الاول یا ربیع الثانی دانسته‌ اند.(8) «یعقوبی» آن را سال 117 هجری، در سن پنجاه و هشت سالگی یاد کرده است(9)؛ در حالی که در بیشتر منابع سال 114 روایت شده است.(10) نقل‌ های دیگر سال 115، 116 و 118 را نیز یاد کرده‌ اند.(11) در هر صورت، رحلت آن حضرت در دوران«هشام» بوده است. در نقل دیگر آمده که امام باقر(علیه السّلام) در زمان «ابراهیم بن ولید بن عبدالملک» مسموم شده، به شهادت رسید و در بقیع در کنار قبر پدر بزرگوارش دفن شد.(12)
ابراهیم درست پیش از آخرین خلیفه اموی، برای مدت کوتاهیکرد. ادلهآن حضرت در کتببه طور مبسوط ذکر شده(13) و نقش انگشتری ایشان که معمولاً شعار ائمه در برخورد با مشکلات زمان خود بود «اَلْعِزَّهُ لِلّهِ جَمِیعاً»؛ (تمام عزّت از آن خداست) بوده است.(14) امام پنجم شیعیان، افزون بر لقب «شاکر» و «هادی» به طور عمده به لقب «باقر» شهرت یافته است. معنای «باقر»، شکافنده است که «جابر بنجعفی» در توضیح آن گوید: «لِاَنَّهُ بَقَرَ الْعِلْمَ بَقْراً اَیْ شَقَّهُ وَ اَظْهَرَهُ اِظْهَاراً»(15)؛ (زیرا آن حضرت علم را شکافت و رموز و دقائق آن را روشن ساخت).
«یعقوبی» می‌ نویسد: «کَانَ سُمِّیَ الْبَاقِر لِاَنَّهُ بَقَرَ الْعِلْم‏»(16)؛ (بدان سبب باقر نامیده شد که علم را شکافت). «راغب اصفهانی» هم مانند همین سخن را گفته است.(17) «ابن منظور» در مورد کلمه باقر چنین گفته: «التَّبَقُّرِ التَوَسُّع فِی الْعِلْمِ وَ الْمَالِ وَ کَانَ یُقال مُحَمدِ بنِ عَلی بنَ الحُسین بن علی الباقر(رضوانعلیهم) لِاَنَّهُ بَقَرَ الْعِلْم‏ وَ عَرَف‏ َ اَصْلُه‏ وَ ِ اسْتَنْبَطَ ُ فَرْعُه»(18)؛ (تبقر، داشتن علم و مال زیاد را گویند و به محمد بن علی بن حسین بن علی(علیهم السّلام) بدان جهت باقر گفته می‌ شود که آن حضرت علم را شکافت و اصول آن را مشخص و طرز استنباط فروع علم از اصول آن را بیان فرمود).
«جابر بن عبدالله انصاری» روایتی در فضیلت امام باقر(علیه السّلام) نقل کرده که به نوشته «ابن شهر آشوب»، فقهای مدینه و عراق، همگی آن را روایت کرده‌ اند.(19) در این روایت جابر گوید: رسولمرا مورد خطاب قرار داد و فرمود: «اِنَّکَ تَبْقِی حَتَّی تَرَی رَجُلاً مِنْ وُلْدِی اَشْبَهُ النَّاسِ بِی اِسْمُهُ عَلَی اِسْمِی، اِذَا رَاَیْتَهُ لَمْ یَخْل عَلَیْکَ فَاَقْرَئْه مِنِّی السَّلَامَ»؛ (تو بعد از من چندان زنده می‌ مانی که مردی از فرزندان مرا -که شبیه‌ ترین مردم به من و نامش مطابق نام من باشد-کنی، وقتی که او را دیدی، سلام مرا به او برسان و این سفارش مرا حتماً عمل کرده و سهل مگیر).
در تاریخ «یعقوبی»، دنباله اینچنین آمده است: «فَلَمَّا کَبُرَ سِنُّ جَابِرٍ وَ خَافَ الْمَوْت جَعَلَ یَقُولُ: یَا بَاقِرُ یَا بَاقِرُ! اَیْنَ اَنْتَ، حَتَّی رَآهُ، فَوَقَعَ عَلَیْهِ یَقْبَلُ یَدَیْهِ وَ رَجُلَیْهِ وَ یَقُولُ: بِاَبِی وَ اُمِّی شَبِیهُ اَبِیهِ رَسُولِ اللهِ(صلّی اللّه علیه و آله) اَنَّ اَبَاکَ یَقْرَاُکَ السَّلَامُ»(20)؛ (وقتی جابر به سنین پیری رسید و مرگ خود را نزدیک دید، پیوسته می‌ گفت، ای باقر ای باقر، کجایی؟ تا این که روزی آن حضرت را دید و خود را به وی رسانید، در حالی که دست و پای حضرتش را می‌ بوسید و می‌ گفت: پدر و مادرم فدای تو که شبیه پدرت رسولهستی، رسولبر تو سلام فرستاد).
این روایت از امام صادق(علیه السّلام) نیز نقل شده و آن حضرت در این روایت کلمه «باقر» را به عنوان یک فضیلت اختصاصی برای پدر بزرگوارش خوانده است.(21) نقل این روایت از رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله) باعث شهرت امام باقر(علیه السّلام) بدین لقب گردیده و پس از آن نیز که مجلس آن حضرت محل تجمع و استفاده شمار فراوانی از راویان و محدثان اهلشد، این لقب وجه عملی خود را نیز نشان داد.
وقتی «زید بن علی» نزد «هشام» بود، «هشام» با توصیف امام باقر(علیه السلام) با کلمه «بقره» می‌ خواست آن حضرت را تحقیر نماید، زید در جواب او گفت: «سَمَّاهُ رَسُولُ اللهِ(صلّی اللّه علیه و آله) بَاقِرَ الْعِلْمِ وَ اَنْتَ تُسَمِّیهِ الْبَقَرَهَ، لَقَدْ اِخْتَلَفْتُمَا اِذَا»(22)؛ (پیامبر او را باقر العلم نامید و تو بقره می‌ نامی! پس میان رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله) و تو به طور حتم اختلاف وجود دارد). این روایت در منابع مختلف به گونه‌ ای زیاد است که کمترین تردیدی در صحّت و درستی آن وجود ندارد. «محمد بن کعب قرظی» هم در شعری نسبت به امام گفت: «یا باقر العلم لاهل التقی‌ و خیر من کبّی علی الاجبل».(23)،(24)

پی نوشت:

(1). الدعوات، قطب الدين راوندى، سعيد بن هبة الله‏، انتشارات مدرسة امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه الشريف)، قم‏، 1407 ق، چاپ اول‏، ص 68؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، 1403 ق‏، چاپ دوم، ج 46، ص 215.

(2). عمدة الطالب في أنساب آل أبى طالب‏، ابن عنبه حسنى‏، مکتبة الحیدریه‏، نجف‏، 1380 ق‏، ص 195. گفتنی است که فرزندان حسن مثنی نیز که مادرشان فاطمه دختر امام حسین(علیه السّلام) بود، همین ویژگی را داشتند.

(3). قول اول در مسار الشيعة، مفيد، محمد بن محمد، كنگره شيخ مفيد، قم‏، 1413 ق، ‏چاپ اوّل‏، ص 33؛ قول دوم در كشف الغمة في معرفة الأئمة، اربلى، على بن عيسى‏، محقق / مصحح: رسولى محلاتى، هاشم‏، بنى هاشمى‏، تبريز، 1381 ق‏، چاپ اول‏، ج 2، ص 136 آمده است.

(4). کلینی، شیخ مفید و شیخ طوسی در كشف الغمة في معرفة الأئمة، همان، ج 1، ص 469، مسار الشیعة، همان، ص 33؛ تهذيب الأحكام، طوسى، محمد بن الحسن‏، محقق / مصحح: خرسان، حسن‏، دار الكتب الإسلامية‏، تهران، 1407 ق‏، چاپ چهارم‏‏، ج 6، ص 77 این سال را یاد کرده‌ اند.

(5). اثبات الوصية، مسعودى، انصاريان‏، على بن حسين‏، منشورات رضی، قم، بی تا، ص 173.

(6). تاريخ اليعقوبى، الكاتب العباسى، احمد بن أبى يعقوب بن جعفر بن وهب واضح، دار صادر، بيروت، بى تا، ج 2 ص 320.

(7). من لا يحضره الفقيه‏، ابن بابويه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين‏، قم،‏ 1413 ق‏، چاپ دوم‏، ج 2، ص 243.

(8). کشف الغمه، همان، ج 2، ص 136.

(9). تاریخ الیعقوبی، همان، ج 2، ص 320 «توفی ابو جعفر ... سنة 117 و سنّه ثمان و خمسون سنة».

(10). الکافی، همان، ج 1، ص 469؛ فرق الشيعه‏، نوبختى، حسن بن موسى ‏، محقق: آل بحر العلوم، محمد صادق، بی جا، 1355 ق، ص 75؛ الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، مفيد، محمد بن محمد، مؤسسة آل البيت(عليهم السلام‏)، قم‏، ‏1413 ق، ص 294؛ التهذیب، همان، ج 6، ص 77؛ المعرفة و التاریخ، ابو یوسف یعقوب بن سفیان البسوی، محقق: اکرم ضیاء العمری، مطبعة الارشاد، بغداد، 1398 ق، ج 3، ص 346؛ تاريخ أبي زرعة الدمشقي، أبي زرعة الدمشقي، عبد الرحمن بن عمرو بن عبد الله بن صفوان النصري،تحقيق: قوجاني، شكر الله، مجمع اللغة العربيه، دمشق، بی تا، ج 1، ص 294 - 295.

(11). تواریخ النبی و الآل، شوشتری، محمد تقی، دار الشرافه، قم، 1416 ق، ص 67.

(12). فصول المهمة في معرفة الأئمة عليهم مالكى، ابن صباغ، منشورات الاعلمی‏، تهران،‏ بی تا، ص 221.

(13). إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات‏، عاملى، شيخ حر، محمد بن حسن‏، بی جا، قم، 1401 ق، ج 5 ص 263؛ اثبات الوصية، مسعودى، انصاريان‏، على بن حسين‏، منشورات رضی، قم، بی تا، ص 142؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، 1403 ق‏، چاپ دوم، ج 46 ص 229 به بعد؛ الکافی، همان، ج 1 ص 305؛ إعلام الورى بأعلام الهدى، طبرسى، فضل بن حسن‏، دار الکتب الاسلاميه‏، قم‏، 1414 ق‏‏، ص 260؛ بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد(صلّى الله عليهم)‏، صفار، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: كوچه باغى، محسن بن عباس على‏، کتابخانه آيت الله مرعشي نجفي‏، قم،‏ 1404 ق، چاپ دوم‏، ج 4 باب 48؛ الإمامة و التبصرة من الحيرة، ابن بابويه، على بن حسين‏، محقق / مصحح: مدرسة امام مهدى(عليه السلام)‏، مدرسة إمام مهدی(عجّل الله تعالى فرجه الشريف)‏، قم،‏ 1404 ق، چاپ اول، ص 62 و 63.

(14). الکافی، همان، ج 2، ص 473؛ حلية الأولياء و طبقات الأصفياء، الأصبهاني، أبو نعيم أحمد بن عبد الله، دار الكتاب العلمیه، بيروت، 1409 ق، ج 3، ص 186؛ تاريخ جرجان‏، سهمى، حمزه بن يوسف‏، عالم الكتب‏، بيروت‏، 1407 ق،‏ چاپ چهارم‏، ص 9 «القوّة للّه جمیعاً».

(15). علل الشرائع‏، ابن بابويه، محمد بن على‏، مطبعة الحیدریه، نجف، 1385 ق، ج 1، ص 233.

(16). تاریخ الیعقوبی، همان، ج 2 ص 320.

(17). مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مکتبة مرتضویه، تهران، بی تا، ص 54.

(18). لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مكرم، دار صادر، بيروت، 1414 ق، چاپ سوم، ج 4، ص 74.

(19). بحار الانوار، همان، ج 46، ص 294.

(20). تاریخ الیعقوبی، همان، ج 2، ص 320؛ المنتخب من ذيل المذيل، الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير، محقق: محمد ابوالفضل ابراهیم، دار المعارف، قاهره، بی تا، ص 642؛ مختصر تاريخ دمشق، ابن منظور الانصاري، محمد بن مكرم بن على، دار الفكر، دمشق، 1988 م، ج 23، ص 78.

(21). اختصاص‏، مفيد، محمد بن محمد، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، محرمى زرندى، محمود، گنکره شیخ مفید، قم‏، 1413 ق، چاپ اول‏، ص 62.

(22). عيون أخبار الرضا(عليه السلام)‏، ابن بابويه، محمد بن على‏، نشر اعلمی‏، تهران،‏ بی تا، ج 1، ص 212.

(23). مختصر تاریخ دمشق، همان، ج 23، ص 78؛ سير أعلام النبلاء، الذَهَبي، شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد، مؤسسه الرساله، بيروت، 1401 ق، ج 4، ص 404.

(24). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(علیهم‌السلام)، جعفریان، رسول، موسسه انصاریان، قم، 1381 ش، چاپ ششم، ص 285.

تاریخ انتشار: « 1397/07/21 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 14