درختکاری و حفظ جنگل در اسلام

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

درختکاری و حفظ جنگل در اسلام

پرسش : اسلام چه توصیه هایی برای درختکاری و حفظ جنگلها و درختان دارد؟
پاسخ اجمالی:

از دیدگاه اسلام درخت کاری و حفظ جنگلها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و آیات و روایات فراوانی درباره اهمیت درختان و ضرورت درختکاری و آب دادن به درخت و نگهداری از آنها بیان شده است. در روایات پاداش صدقه برای کاشت درخت بیان شده و آب دادن به درخت مانند سیراب کردن مؤمن تشنه دانسته شده است. همچنین در روایات بر مراقبت از درختان تاکید شده و به شدت از قطع درختانی که جوان هستند و میوه می دهند حتی در جنگها منع شده است.
از لحاظ فقهی نیز مراجع عظام تقلید بریدن بدون دلیل درختان و نابود کردن جنگلها را مصداق قاعده «لاضرر و لاضرار فی السلام» دانسته و فتوا به حرمت آن داده اند. به عنوان مثال آیت الله مکارم شیرازی می فرمایند: الف) جنگل‏ها جزء انفال است و تصرّف در آن منوط به اجازه حكومت اسلامى است. ب) هر كارى كه موجب ضرر و زيان مسلمين، در كوتاه مدّت يا درازمدت مى شود، جايز نيست، و لازم است مردم مسلمان در اين گونه مسائل، كه با محيط زيست‏ انسان‏ها ارتباط شديد دارد، كاملًا هوشيار و مراقب باشند.

پاسخ تفصیلی:

اهمیت درخت کاری در اسلام
از دیدگاهدرخت کاری و حفظ جنگلها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و آیات و روایات فراوانی درباره اهمیت درختان و ضرورت درختکاری و آب دادن به درخت و حفظ و نگه داری از آنها بیان شده است. در آیاتبه مطالعه درباره آفرینش که از جمله آنها درختان می باشد سفارش شده است و از برخی درختان مثل خرما، انگور، انجیر، زیتون و... که دارای خواص فراوانی می باشند یاد شده است. به عنوان مثال دراولتین بخاطر اهمیت فراوان انجیر و زیتون به این دو میوه قسم یاد شده است: «وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُون‏».
در روایات نیز به توجه به نعمتهای الهی از جمله درختان سفارش شده است. به عنوان مثال امام صادق(علیه السلام) خطاب به مفضل می فرماید: «اعْتَبِرْ یَا مُفَضَّلُ بِاَشْیَاءَ خُلِقَتْ لِمَآرِبِ الْاِنْسَانِ وَ مَا فِیهَا مِنَ التَّدْبِیرِ فَاِنَّهُ ... خُلِقَ لَهُ الشَّجَرُ فَکُلِّفَ غَرْسَهَا وَ سَقْیَهَا و...»(1)؛ (اى مفضّل! از آفرینش و آماده سازى حکیمانه و مدبّرانه اشیا براى رفع نیاز انسان درس عبرت بگیر... براى او درخت‏ آفریده شده و او باید آن را در زمین بکارد، آب‏ دهد و به آن برسد و از آنگیرد و...).

اهمیت درخت کاری در روایات اهل بیت(علیهم السلام)

روایات فراوانی درباره اهمیت درخت کاری توسط اهل بیت(علیهم السلام) بیان شده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1) پیامبر(صلىعلیه و آله) فرمود: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ‏ یَغْرِسُ‏ غَرْساً یَاْکُلُ مِنْهُ اِنْسَانٌ اَوْ دَابَّهٌ اَوْ طَیْرٌ اِلَّا اَنْ یُکْتَبَ لَهُ صَدَقَهٌ اِلَى یَوْمِ الْقِیَامَه»(2)؛ (هیچ مسلمانى نیست که نهالى بکارد و انسان یا حیوان یا پرنده از آن بخورد مگر آن‏که تا روزبراى وىبنویسند).
2) انس بن مالک دردیگرى از پیامبر اکرم(صلىعلیه و آله) روایت مى کند که فرمود: «مَنْ‏ بَنَى‏ بُنْیَاناً بِغَیْرِ ظُلْمٍ‏ وَ لَا اعْتِدَاءٍ اَوْ غَرَسَ غَرْساً بِغَیْرِ ظُلْمٍ وَ لَا اعْتِدَاءٍ کَانَ لَهُ اَجْراً جَارِیاً مَا انْتَفَعَ بِهِ اَحَدٌ مِنْ خَلْقِ الرَّحْمَن‏»(3)؛ (هرکس بدون ظلم و تجاوز به حقوق دیگران ساختمانى را بنا کند یا بدون ظلم و تجاوز نهالى بکارد، تا وقتى که یکى از آفریده‏ هاى خداوند مهربان از آن بهره‏ مند مى‏ شود، پاداش وى ادامه خواهد داشت).
3) ابو ایوب انصارى روایت مى کند که پیامبراکرم(صلىعلیه و آله) فرمود: «مَنْ غَرْسَ غَرْساً فَاَثْمَرَ اَعْطَاهُ‏ اللَّهُ‏ مِنَ‏ الْاَجْرِ قَدْرَ مَا یَخْرُجُ مِنَ الثَّمَرَه»(4)؛ (هرکس درختى بکارد و آن درخت‏ به بار نشیند، خداوند به اندازه میوه‏ هاى آن درخت به وى پاداش مى دهد).
4) انس بن مالک روایت مى کند که پیامبر اکرم(صلىعلیه و آله) فرمود: «اِنْ قَامَتِ السَّاعَهُ وَ فِی یَدِ اَحَدِکُمُ الْفَسِیلَهُ فَاِنِ اسْتَطَاعَ اَنْ لَا تَقُومَ السَّاعَهُ حَتَّى‏ یَغْرِسَهَا فَلْیَغْرِسْهَا»(5)؛ (اگر در دست یکى از شما قلمه درختى است ونزدیک شد، در صورتى که مى ‏تواند پیش از برپایىآن را بکارد، باید این کار را انجام دهد).
5) همچنین از امام معصوم(علیه السلام) نقل شده است: «ازرَعُوا وَاغرسُوا فَلا وَاللّه مَا عَمَل النّاسُ عَملًا احَلّ‏ واَطیَبُ مِنهُ»(6)؛ (زراعت کنید و درخت بکارید. نه بهسوگند! مردم کارى حلال تر و پاکیزه تر از آن انجام نمى دهند).
6) همچنین کاشت درخت در ادبیاتبه عنوان یکی از اعمال صالحی که مومنین پس از مرگ هم از آنها منتفع می گردند ذکر شده است. در روایتی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «سِتُّ خِصَالٍ یَنْتَفِعُ بِهَا الْمُوْمِنُ بَعْدَ مَوْتِهِ: وَلَدٌ صَالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ، ...‏ وَ غَرْسٌ‏ یَغْرِسُه‏...»(7)؛ (شش خصلت است که مومن بعد از مرگ خود از آنها سود می برد: فرزند صالحی که برایش طلب مغفرت کند، ... و درختی که کاشته است...).
سیره اهل بیت(علیهم السلام) و اولیای دین نیز بر کاشت درختان بوده و آنها علاوه بر توصیه بر این کار خود نیز به آن عمل می کردند. عبدالله بن سنان از امام صادق(علیه السلام روایت مى کند که فرمود: «اِنَّ امِیرَالمُوْمِنِینَ(علیه السلام) کَانَ‏ یَخْرُجُ‏ ومَعَهُ‏ احْمَالُ‏ النَّوَى‏، فَیُقَالُ لَهُ: یَا ابَا الحَسَنِ، مَا هَذَا مَعَک؟ فَیَقُول: نَخْلٌ اِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَیَغْرِسُهُ فَلَمْ یُغَادَرْ مِنْهُ وَاحِدَه»(8)؛ (امیر مومنان(علیه السلام) با چند بار هسته خرما بیرون مى‏ رفت. به وى گفته مى شد: اى ابوالحسن! اینها که به همراه دارى چیست؟ على(علیه السلام) در پاسخ مى فرمود: درخت خرماست- اگربخواهد. آن‏گاه امام(علیه السلام) آنها را مى نشاند و حتى یکى از آنها هَدَر نمى رفت).
در روایت دیگری از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «کَانَ اَمِیرُ الْمُوْمِنِینَ(صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ) یَضْرِبُ بِالْمَرِّ وَ یَسْتَخْرِجُ الْاَرَضِینَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلیعلیه وآله) یَمَصُّ النَّوَى بِفِیهِ وَ یَغْرِسُهُ‏ فَیَطْلُعُ‏ مِنْ‏ سَاعَتِه‏»(9)؛ (امیر مومنان علی(علیه السلام) بیل می زد و زمین ها را برای برداشت محصول آماده می کرد و پیامبر(صلیعلیه وآله) نیز دانه را با دهانش می مکید و می کاشت و پس از یک ساعت می رویید).

برخی آداب درخت کاری

درخت کاری تا حدی درمورد توجه قرار دارد که آدابی برای آن نیز در روایات بیان شده است، به عنوان مثال:
1) در بین ایام هفته روز یکشنبه مناسب درخت کاری دانسته شده است.(10)
2) هنگام درخت کاری ابتدا در ریشه درختان آب بریزید و سپس خاک اضافه کنید تا کرم به وجود نیاید.(11)
3) ذکرهای فراوانی نیز در روایات بیان شده که در هنگام کاشتن بذر یا نهال شایسته است گفته شود، مانند: «سُبْحَانَ‏ الْبَاعِثِ‏ الْوَارِث‏»؛ (پاک و منزه است برانگیزنده و به ارث بَرَنده). على بن محمد با واسطه از معصوم(علیه السلام) روایت مى کند که اگر این ذکر هنگام کاشتن بذر یا نهال گفته شود اگربخواهد، هیچ یک از آنها هَدَر نخواهد رفت.(12)

اهمیت آب دادن به درختان و مراقبت از آنها

درنه تنها بر کاشت درخت سفارش شده است، بلکه بر آبیاری و مراقبت از درختان نیز تاکید شده است. به عنوان مثال در مورد آب دادن به درختان ابو سعید خدرى از پیامبر اکرم(صلىعلیه و آله) روایت مى کند که در بخشى از یکفرمود: «مَنْ‏ سَقَى‏ طَلْحَهً اَوْ سِدْرَهً فَکَاَنَّمَا سَقَى مُوْمِناً مِنْ ظَمَا»(13)؛ (هرکس درختى را در بیابان یا درخت سدرى را آب دهد، مثل آن است که مومنى را از تشنگى سیراب کرده باشد).
اسلام بر مراقبت از درختان نیز تاکید دارد و به شدت از آسیب زدن و قطع بدون دلیل درختان منع کرده است.
ابن مضارب از امام صادق(علیه السلام) روایت مى کند که فرمود: «لَا تَقْطَعُوا الثِّمَارَ فَیَبْعَثَ‏ اللَّهُ عَلَیْکُمُ الْعَذَابَ صَبّا»(14)؛ (درختان میوه را نبرید که در این صورت خداوند پیوسته بر شما عذاب مى فرستد).
در روایت نبوی نیز آمده است: «مَنْ قَطَعَ سِدْرَهً صَوَّبَ‏ اللَّهُ‏ رَاْسَهُ‏ فِی‏ النَّار»(15)؛ (کسی که درخت سدری را قطع کند خداوند او را از ناحیه سر به آتش گرفتار می کند).
مفهوم این روایات این است که درختان را تا زمانی که میوه می دهند و سرسبز هستند نباید قطع کرد و زمانی می توانیم آنها را قطع کنیم که دیگر میوه نمی دهند و خشک و پوسیده شده اند. طبیعی است در چنین شرایطی می توان آنها را قطع کرد و از چوب آن استفاده کرد و در عین حال سفارش شده است که در صورتی که درختی را قطع کردید بجای آن درخت دیگری را بکارید؛ چنانکه از امام رضا(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «امام موسى بن جعفر(علیه السلام) درخت سدرى را برید و به ‏جاى آن درخت انگور کاشت».(16)
در این روایت امام کاظم(علیه السلام) درخت سدر را بخاطر استفاده از سدر آن قطع کردند اما بجای آن درخت دیگری کاشتند تا به محیط زیست آسیبی وارد نشود.
اهمیت حفظ درختان درتا حدی است که حتی در میدان جنگ نیز به آن توجه شده و از کندن آن منع شده است.
امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: هنگامى که رسول مکرّم اسلام(صلىعلیه و آله) تصمیم مى گرفت سربازانرا به سوى میدان جنگ روانه کند، آنها را فرا مى خواند و نکاتی را به آنها گوشزد مى کرد [به گونه اى که اگر سربازى از این آداب تخلّف مى کرد مورد مواخذه قرار مى گرفت. یکی از این نکات عبارت است از:] «وَ لا تَقْطَعُوا شَجَراً الّا انْ تَضْطَرُّوا الَیْها»(17)؛ (و درختان را قطع نکنید، مگر که ناچار شوید!).
انسان با مطالعه این قوانین متعالى و دستورات حساب شده و مترقّى، به عظمتو گستره رحمت اسلامى پى مى برد و انگشت حیرت به دهان مى گیرد؛ چرا که رحمت اسلامى در کانون خشونت، حتّى شامل درختان نیز مى گردد؛ و لهذا پیامبرِ رحمهٌ للعالمین به سربازان خویش دستور مى دهد که جز در ضرورت هیچ درختى را در هنگام جنگ و نبرد قطع نکنند و به محیط زیست‏ احترام بگذارند.(18)

* * *
از لحاظ فقهی نیز مراجع عظامبریدن بدون دلیل درختان و نابود کردن جنگلها را مصداق قاعده «لاضرر و لاضرار فی السلام» دانسته وبه حرمت آن داده اند. به عنوان مثال آیتمکارم شیرازی(مد ظله) در پاسخ به این سوال که: بریدن بى رویه درختان جنگل‏ها، که منابع اصلىاکسیژن و ادامه حیات بشر بر کره خاکى است، و تبدیل آن مناطق به منطقه خشک چه صورتى دارد؟ فرمودند:
الف) جنگل‏ها جزءاست و تصرّف در آن منوط به اجازه حکومت اسلامى است.
ب) هر کارى که موجب ضرر و زیان مسلمین، در کوتاه مدّت یا درازمدت مى شود، جایز نیست، و لازم است مردم مسلمان در این گونه مسائل، که با محیط زیست‏ انسان‏ها ارتباط شدید دارد، کاملًا هوشیار و مراقب باشند.(19)

پی نوشت:

(1). توحيد المفضل، مفضل بن عمر، انتشارات داورى‏، قم، بی تا، چاپ سوم‏، ص 86.

(2). مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، نورى، حسين بن محمد تقى‏، مؤسسة آل البيت(عليهم السلام‏)، قم، 1408 هـ ق، چاپ اول‏، ج ‏13، ص 27؛ جامع أحاديث الشيعة، بروجردى، آقا حسين، انتشارات فرهنگ سبز، تهران، 1386 هـ ش، چاپ اول، ج ‏23، ص 954.

(3). مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، همان، ج ‏13، ص 461؛ جامع أحاديث الشيعة، همان، ج ‏23، ص 958.

(4). مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، همان، ج ‏13، ص 460؛ جامع أحاديث الشيعة، همان.

(5). همان.

(6). جامع أحاديث الشيعة، همان، ج 23، ص 959.

(7). بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، 1403 هـ ق، چاپ دوم، ج 68، ص 257.

(8). الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1407 هـ ق، چاپ چهارم‏، ج ‏5، ص 75؛ جامع أحاديث الشيعة، همان، ج ‏23، ص 955.

(9). الكافي، همان، ج‏ 5، ص 74.

(10). جامع أحاديث الشيعة، همان، ج ‏23، ص 959.

(11). جامع أحاديث الشيعة،همان، ج ‏23، ص 971.

(12). الكافي، همان، ج ‏5، ص 263.

(13). وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البيت(عليهم السلام‏)، قم، 1409 هـ ق، چاپ اول‏، ج ‏17، ص 42.

(14). الكافي، همان، ج ‏5، ص 264، ح 9.

(15). بحار الأنوار، همان، ج ‏63، ص 113.

(16). جامع أحاديث الشيعة، همان، ج ‏23، ص 963.

(17). الکافی، همان، ج ‏5، ص 27.

(18). آيين رحمت، مکارم شیرازی، ناصر، مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، 1385 هـ ش، چاپ اول، ص 36.

(19). استفتاءات جديد، مکارم شیرازی، ناصر، مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، 1427 هـ ق، چاپ دوم‏، ج ‏2، ص 188.

تاریخ انتشار: « 1397/05/14 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 33