تشریع احکام برده داری، و مسئله عدل الهی

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

تشریع احکام برده داری، و مسئله عدل الهی

پرسش : شریعتاحکام بسیاری را در جهت برده داری وضع نموده است، آیا عادلانه است که با احکام اسلامی، انسانی به بردگی انسان دیگری در آید؟ آیا این امر که مخالف عقل و نیز مخالف ماده چهارم حقوق بشر است، عدل الهی را زیر سوال نمی برد؟
پاسخ اجمالی:

حکم اولیّه در اسلام این است که «به بردگی گرفتن انسان آزاد حرام است». در روايتى از حضرت رسول(ص) آمده است: «شَرُّ النَّاسِ مَنْ باعَ النَّاس‏»؛ طبق اين حديث بدترين معاملات معامله انسان است. تدوین احکام برده داری فقط برای خدمت به برده های آن زمان و فراهم شدن زمینه آزادی آنها بود. لغو  پدیده گسترده ‏برده داری به یکباره مقدور و مصلحت نبود. اسلام برای لغو برده داری، «راه های برده گیری را محدود کرد»، «آزادسازی بردگان را کفاره گناهان قرار داد»، «ثواب بسیار زیادی برای آزادی برده قرار داد» و «قرادادهایی (مكاتبه) برای آزادی بردگان بین مالکان و برده ها ایجاد نمود». اسلام تنها در يك مورد و بنا به اقتضای شرایط آن روز اجازه برده گرفتن اسرای جنگی را داده است، که آن نيز جنبه الزامى نداشته است؛ در آن روز زندانى نبود كه بتوان اسيران جنگى را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگهداشت، و مصلحت امنیتی نیز نبود همه اسیران را آزاد کنند، لذا راهى جز تقسيم كردن آنها در ميان خانواده ها و نگهدارى به صورت برده وجود نداشت.

پاسخ تفصیلی:

بعضى برخرده مى‏ گیرند که چرا این آئین الهى با آن همه محتوا و ارزشهاى والاى انسانى مساله بردگى را به کلى القاء نکرده، و طى یک حکم قطعى و عمومى آزادى همه بردگان را اعلام ننموده است؟ درست است کهسفارش زیادى در مورد بردگان کرده، اما آنچه مهم است آزادى بى‏ قید و شرط آنها است. چرا انسانى مملوک انسان دیگرى باشد و آزادى را که بزرگترینالهى است از دست دهد؟ آیا این مساله باخداوند منافات ندارد؟
در یک جمله کوتاه باید گفت کهبرنامه دقیق و زمانبندى شده براى آزادى بردگان دارد که در نتیجه آن همه آنها تدریجا آزاد مى‏ شوند، بى ‏آنکه این آزادى عکس العمل نامطلوبى دربه وجود آورد.(1) کسانی که به وجود این حکم درایراد می گیرند چند نکته را مورد توجه قرار نداده اند، که اگر این نکات لحاظ شود دیگر به این مساله با دید نقص درو حکمی خلاف عدل الهی نگاه نخواهد شد:

1) تفاوت برده داری مد نظربا آنچه امروزه از این لفظ برداشت می شود.

اسلام به شدت با استثمار انسان مخالف است و هرگز آن را تایید نکرده است. تدوین احکام برده داری درنیز فقط برای خدمت به برده های آن زمان و فراهم شدن زمینه آزادی آنها بود. در اینکه برده داری در صدرمجاز بوده و احکام فراوانی نیز برای آن هم در آیات و هم در روایات بیان شده است شکی وجود ندارد، اما مساله این است که مقصود از برده داری که در صدرو حتی قبل از آن مطرح بوده است و مورد تاییدقرار گرفته با آنچه امروزه مطرح می باشد و امری مذموم و ناپسند است _ و در ماده چهارم حقوق بشر به آن اشاره شده است_ تفاوت فراوانی دارد. امروزه برداشت ما از برده یعنی استثمار انسانها و بکار گرفتن کسی که توانایی زندگی مستقل را دارد و از روی اجبار در منزل کسی برای نوکری و انجام کارهای ارباب خود زندگی کند یا حاصل دسترنج او توسط ظالمان غارت گردد. نوع دیگر استثمار انسان به این شکل است که منابع کشوری توسط استعمارگران چپاول گردد و بین انسانها دربردن از امکانات مادی تبعیض صورت پذیرد. بسیاری از قوانینی که به اسم حقوق بشر توسط غربی ها تدوین شده است گرچه در ظاهر زیبا هستند اما در عمل ابزاری برای استثمار انسانها توسط مدعیان حقوق بشر بوده است. گرچه به عقیده بعضى دوران استعمار هم دارد سپرى مى‏ شود و مستعمرات یکى پس از دیگرى استقلال پیدا مى‏ کنند و روزى خواهد آمد که تمام انواع استعمار نیز از بین خواهد رفت، ولى آنچه مى ‏توان گفت این است که در وضع فعلى تغییرات سطحى است، و روح بردگى دائماً قالب‏هاى جدیدى براى خود پیدا مى‏ کند و تفاوت بیشتر در عناوین و اسم‏ هاى آنهاست‏. داستان استثمار و استعمار هم اکنون نیز با تمام برنامه‏ هاى فریبنده ‏اى که در مورد حقوق بشر عرضه مى‏ شود همچنان ادامه دارد؛ گروه عظیمى از مردم دنیا در آتش فقر مى ‏سوزند و هر سال میلیون‏ها نفر بر اثر گرسنگى یا سوء تغذیه جان مى‏ دهند، در حالى‏ که آن سوى دنیا سرمایه‏ هاى عظیمى صرف زندگى‏ هاى بسیار مرفّه و مملوّ ازو تبذیر و آمیخته با انواع هوا و هوس‏ها مى‏ شود. در این زمینه تاکنون کتاب‏ها و رساله‏ هاى بسیارى نوشته شده است.(2)
برده داری به این معنی قبل ازنیز وجود داشت، اما هرگز مورد تاییدقرار نگرفت بلکه به شدت با آن مقابله شد و همین امر باعث شد اولین کسانی کهرا پذیرفتند همین برده ها باشند. درداشتن کنیز و غلام فقط در شرایط خاصی که حذف آن به ضرر خود برده ها بود مجاز دانسته شد. آن هم دقیقا مصداق همین شرکتهای خدماتی امروزی است که افرادی که توان اداره زندگی خود را ندارند، در قبال تامین مایحتاج زندگی خود برای ولی و ارباب خود خدماتی را انجام می دادند. حتی این قسم از برده داری نیز بصورت کلی مورد تاییدنمی باشد، بلکه تمام احکامی که دردر مورد کنیز و غلام بیان شده است در راستای خدمت به برده ها و عزت بخشیدن به آنها و در نهایت ریشه کن کردن برده داری و از بین بردن آن می باشد.

2) حکم قطعى و عمومى آزادى همه بردگان در صدرممکن نبود و لازم بود برنامه دقیق و زمانبندى شده براى آزادى بردگان وضع شود.

هنگاماسلام، بردگى در سراسر جهان آن روز - حتى در مهد تمدن آن زمان یعنى یونان و روم - رواج داشت، و لغو چنین پدیده گسترده ‏اى به یکباره مقدور نبود. آنچه غالباً مورد توجه قرار نمى‏ گیرد این است که اگر نظام غلطى در بافت جامعه‏ اى وارد شود ریشه کن کردن آن احتیاج به زمان دارد، و هر حرکت حساب نشده نتیجه معکوسى خواهد داشت، درست همانند انسانى که به یک بیمارى خطرناک مبتلا شده و بیماریش کاملا پیشرفت نموده است، و یا شخص معتادى که ده ها سال به اعتیاد زشت خود خو گرفته، در اینگونه موارد حتماً باید از «برنامه ‏هاى زمانبندى شده» استفاده کرد(3)، خصوصا وقتی اعلام آزادی بردگان به یکباره به نفع بردگان نیز نبود؛ زیرا آنها از کشورهاى دور دست به عربستان آمده بودند و در آنجا کس و کارى نداشتند؛ علاوه براین، هیچ سرمایه و ثروتى هم نداشتند، حال تصوّر کنید که اگر یکباره تمام بردگان دراسلامى آزاد مى ‏شدند و در کوچه‏ ها و خیابان‏ها رها مى‏ شدند، چه فاجعه اى رخ مى داد! بدون شک این کار به نفع آنها نبود و عّده اى از آنها از گرسنگى مى مردند یا مجبور می شدند به سمت مشرکین روی آورده و برای آنها کار کنند که خود این باعث تقویت جبهه مشرکین می شد و در عین حال سختی و فشار بیشتری هم متحمل بردگان می شد بی آنکه هیچ اقدامی برای آزادسازی آنها رخ داده باشد، به این جهت تدریجاً آزاد مى شدند تا به راحتى جذبگردند.(4) در نتیجه همین احکام اسلامی امروزه می بینیم هیچ برده ای دروجود ندارد و اگر به ندرت کسی اقدام به نگه داری برده کرده باشد نیز علما و مراجعاز جمله آیتمکارم شیرازی(مدظله) آنها را ملزم به آزاد کردن برده ها می کنند.(5)

3) برنامه هایبرای آزادسازی برده ها

اسلام از راه هاى مختلفى زمینه لغو تدریجى آن را فراهم ساخت؛ بدین ترتیب که از یک طرف راه هاى برده ‏گیرى را تقلیل داده آن را محدود ساخت و خرید و فروش آن را محکوم کرد؛ چنانکه در روایتى از حضرت رسول(صلىعلیه و آله) آمده است: «شَرُّ النَّاسِ مَنْ باعَ النَّاس‏»(6)؛ (بدترین مردم کسانى هستند که بردگان را خرید و فروش مى کنند). طبق اینبدترین معاملات معامله انسان است؛ روایات دیگرى نیز در این زمینه آمده است که به همین روایت اکتقا مى‏ کنیم. از طرف دیگر پیامبربه مسلمانان توصیه کرد که با بردگان (همچون عضوى از خانواده) رفتار انسانى داشته باشند و دستور داد صاحبان بردگان از غذاهایى که خود مى‏ خورند و از لباس هایى که خود مى‏ پوشند، به آنان بدهند. امام على(علیه السلام) به غلام خود «قنبر» مى فرمود: «اَنَا اَسْتَحْیِی مِنْ رَبِّی اَنْ اَتَفَضَّلَ عَلَیْکَ لِاَنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِه) یَقُولُ اَلْبِسُوهُمْ مِمَّا تَلْبَسُونَ وَ اَطْعِمُوهُمْ مِمَّا تَاْکُلُون‏»(7)؛ (من از خداى خود شرم دارم که لباسى بهتر از تو بپوشم، زیرا رسول خدا(صلیعلیه وآله) مى فرمود: از آنچه خودتان مى پوشید بر آنها بپوشانید و از آنچه خود مى خورید به آنها غذا دهید).از این گذشته، آزاد سازى بردگان آنچنان داراى ارزش و ثواب و فضیلت می باشد که در روایات ما بسیارى از اعمال صالح، از نظر کثرت ثواب و فضیلت، به آزاد کردن بردگان تشبیه گشته و از این طریق مسلمانان به این کار تشویق شده اند.(8)
از طرف سومبرنامه های مختلفی برای آزادسازی تدریجی برده ها قرار داده است. رئوس این برنامه چنین است:
الف) یکى از مصارف هشتگانهدرخریدن بردگان و آزاد کردن آنها است (سوره توبه-60) و به این ترتیب یک بودجه دائمى و مستمر براى این امر در بیت المال اسلامى در نظر گرفته شده که تا آزادى کامل بردگان ادامه خواهد داشت.
ب) براى تکمیل این منظور مقرراتى دروضع شده که بردگان طبق قرار دادى که با مالک خود مى ‏بندند بتوانند از دسترنج خود آزاد شوند (دراسلامى فصلى در این زمینه تحت عنوان «مکاتبه» آمده است).(9)
ج)  آزاد کردن بردگان یکى از مهمترین عبادات و اعمال خیر دراست، و پیشوایاندر این مساله پیشقدم بودند، تا آنچه که در حالات على علیه السلام نوشته‏اند: «اَعْتَقَ اَلْفَ مَمْلُوکٍ مِنْ‏ کَدِّ یَدِه‏»(10)؛ (هزار برده را از دسترنج خود آزاد کردند).
د) پیشوایانبردگان را به کمترین بهانه‏ اى آزاد مى‏ کردند تا سرمشقى براى دیگران باشد، تا آنجا که یکى از بردگان امام باقر(علیه السلام) کار نیکى انجام داد امام(علیه السلام) فرمود: «اذْهَبْ فَاَنْتَ حُرٌّ فَاِنِّی‏ اَکْرَهُ‏ اَنْ‏ اَسْتَخْدِمَ‏ رَجُلًا مِنْ اَهْلِ الْجَنَّهِ»(11)؛ (برو تو آزادى که من خوش ندارم مردى از اهلرا به خدمت خود درآورم).
ه) در بعضى از روایات اسلامى آمده است: بردگان بعد از هفت سال خود به خود آزاد مى‏ شوند، چنانکه از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «مَنْ کَانَ مُوْمِناً فَقَدْ عَتَقَ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ اَعْتَقَهُ صَاحِبُهُ اَمْ لَمْ یُعْتِقْهُ وَ لَا یَحِلُّ خِدْمَهُ مَنْ کَانَ مُوْمِناً بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ»(12)؛ (کسى کهداشته باشد بعد از هفت سال آزاد مى شود صاحبش بخواهد یا نخواهد و به خدمت گرفتن کسى کهداشته بعد از هفت سال حلال نیست).
در همینحدیثى از پیامبر گرامى اسلام(صلىعلیه و آله) نقل شده که فرمود: «مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ یُوصِینِی بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ وَ مَا زَالَ یُوصِینِی بِالْمَمْلُوکِ حَتَّى ظَنَنْتُ اَنَّهُ سَیَضْرِبُ لَهُ اَجَلًا یُعْتَقُ فِیهِ»(13)؛ (پیوسته جبرئیل سفارش بردگان را به من مى کرد تا آنجا که گمان کردم به زودى ضرب الاجلى براى آنها تعیین مى شود که به هنگام رسیدن آن آزاد شوند).
و) کسى که برده مشترکى را نسبت به سهم خود آزاد کند موظف است بقیه را نیز بخرد و آزاد کند و هرگاه بخشى از برده اى را که مالک تمام آن است آزاد کند این آزادى سرایت کرده و خود بخود همه آن آزاد خواهد شد.(14)
ز) هرگاه کسى پدر یا مادر و یا اجداد و یا فرزندان یا عمو یا عمه یا دائى یا خاله، یا برادر یا خواهر و یا برادر زاده و یا خواهرزاده خود را مالک شود فوراً آزاد مى شوند.
ح) هرگاه مالک از کنیز خود صاحب فرزندى شود فروختن آن کنیز جائز نیست و باید بعداً از سهم ارث فرزندش آزاد شود.
این امر وسیله آزادى بسیارى از بردگان می شد، زیرا بسیارى از کنیزان به منزله همسر صاحب خود بودند و از آنها فرزند داشتند.
ط)بسیارى از تخلفات درآزاد کردن بردگان قرار داده شده (کفاره قتل خطا-ترک عمدى روزه- وقسم را به عنوان نمونه در اینجا مى توان نام برد).
ى) پاره‏ اى از مجازاتهاى سخت است که اگر صاحب برده نسبت به برده‏ اش انجام دهد خود به خود آزاد مى شود.(15)
نکته دیگر در این باره این است که بزرگان دین در عمل مشوّق مردم در آزادى بردگان بودند، امام حسن مجتبى(علیه السلام) حتی به بهانه شاخه گلى که یکى از کنیزانش به او هدیه مى کند، کنیز خود را آزاد مى کند.(16) مجموع اینها دیدگاهدر مورد بردگى و تلاش آن برای ریشه کن شدن این مساله را تا حدى روشن مى‏ سازد.(17)

4) حکم برده برای اسیر جنگی از کشتن و اسیر کردن او معقول تر بود.

همانطور که در نکته قبل بیان شدراه هاى برده ‏گیرى را به شدت محدود ساخت.تنها در یک مورد اجازه برده گیرى داده است و آن در مورد اسیران جنگى است که آن نیز در دورانبخاطر منتفی بودن جنگ ابتدائی منتفی است، و قبل از آن نیز جنبه الزامى نداشته است؛ بلکه فقط یکی از احکام اسیر است و البته نسبت به احکامی که کشورهای غیر مسلمان در مورد اسیر اجرا می کنند _ مانند کشتن و به زندان افکندن و..._ بهنزدیک تر است. طبق4محمد، بعد از پیروزى بر دشمن باید بجاى کشتن آنها اقدام به اسارت آنان کرد: (هنگامى که با دشمن روبرو شدید ضربات سنگین خود را بر آنها وارد کنید و هنگامى که به قدر کافى نیروى آنها را درهم کوبیدید به گرفتن و بستن آنها بپردازید)؛ «فَاِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّى اِذا اَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ». به این ترتیب بعد از غلبه باید بجاى کشتن آنها را اسیر کرد، کارى که گریزى از آن نیست، چرا که اگر دشمن رها شود باز ممکن است نیروى خود را تجدید سازمان دهد و حمله مجددى را آغاز نماید. اما حکم اسیر بعد از خاتمه جنگ یکى از سه چیز است: آزاد کردن بى قید و شرط (که در مورد همه اسیران معقول و منطقی نیست)، آزاد کردن مشروط به پرداخت فدیه (غرامت، که این نیز برای همه اسیران امکان پذیر نیست)، و یا طبق روایات برده ساختن او. البته انتخاب یکى از این سه امر منوط به نظر امام و پیشواى مسلمین است و او هم با در نظر گرفتن شرائط اسیران و مصالحو مسلمین از نظر داخل و خارج آنچه را شایسته تر باشد برمى گزیند و دستور اجرا مى دهد. یقینا حکم برده ساختن آنها نیز از کشتن یا زندانی کردن آنها که در بسیاری از جنگها توسط غیر مسلمانان اتفاق میفتد هم منصفانه تر و هم معقول تر می باشد. ضمن اینکه در آن روز زندانهایى نبود که بتوان اسیران جنگى را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگهداشت، و همه اسیران را نیز عقلائی و مصلحت نبود آزاد کنند؛ لذا راهى جز تقسیم کردن آنها در میان خانواده ها و نگهدارى به صورت برده وجود نداشت.(18)

پی نوشت:

(1). يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ، مکارم شیرازی، ناصر، دار الكتب الاسلاميه، تهران، 1386 هـ ش، چاپ چهارم، ص 449.

(2). اسلام و آزادى بردگان، مكارم شيرازى، ناصر، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(علیه السلام)، قم، 1353 هـ ش، چاپ اول‏، ص 10؛ دائرة المعارف فقه مقارن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، چاپ 1427 هـ ق، چاپ اول‏، ج ‏2، ص 171.

(3). يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ، همان.

(4). مثالهاى زيباى قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات نسل جوان‏، قم، 1382 هـ ش، چاپ اول‏، ج ‏2، ص 179.

(5). استفتاءات جديد، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، چاپ 1427 هـ ق، چاپ دوم، ج ‏1، ص 525.

(6). الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1407 هـ ق، چاپ چهارم‏، ج ‏5، ص 114.

(7). بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، 1403 هـ ق، چاپ دوم، ج ‏71، ص 144؛ ر.ک: تفسير نمونه، مكارم شيرازى‏، ناصر، دار الكتب الاسلاميه‏، تهران‏، 1374 هـ ش‏، چاپ سى و دوم، ج ‏21، ص 421.

(8). بردگى در اسلام، ايرجى، محمد صادق، پايان نامه درجه ليسانس مولف از دانشگاه تهران، به نقل از: (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 492/400008)؛ سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، موسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، 1390 هـ ش، ص 300.

(9). در زمينه مكاتبه و احكام جالب آن بحث مشروحى در تفسير نمونه، همان، ج 14، ص 459 و 467 بیان شده است.

(10). وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البيت(عليهم السلام‏)، قم‏، 1409 هـ ق، چاپ اول‏، ج ‏23، ص 11، ابواب العتق، باب 1، حديث 6.

(11). همان، ج ‏23، ص 53.

(12). همان، ج‏ 23، ص 59.

(13). همان، ج 23، ص 60.

(14). ر.ک: شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق حلی، ابو القاسم نجم الدین جعفر بن حسن، انتشارات استقلال، تهران، 1409 هـ ق‏، چاپ اول، کتاب العتق.

(15). ر.ک: يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ، همان، ص 451 - 453.

(16). مستندالامام المجتبى(عليه السلام)، عطاردی، عزیز الله، نشر عطارد، تهران، 1373 هـ ش، ص 702.

(17). ر.ک: مثالهاى زيباى قرآن، همان، ج ‏2، ص 178.

(18). تفسير نمونه، همان، ج ‏21، ص 410 -411.

تاریخ انتشار: « 1397/05/15 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 31