بی عدالتی خدا در دشواری های مرگ!

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

بی عدالتی خدا در دشواری های مرگ!

پرسش : اینکه خداوند دشواری و عذاب مرگ را به همگان می چشاند بی عدالتی نیست؟
پاسخ اجمالی:

اصل پدید آمدن اضطراب از مرگ به عنوان مرحله انتقالی مهمی که در آن همه پیوندهای انسان با جهانی که با آن خو گرفته از هم می گسلد و آدمی قدم در جهانی اسرارآمیز و تجربه ناشده می گذارد امری طبیعی است؛ اما در بیانات دینی بر این نکته تاکید شده که کفر و ظلم و گناه موجب مضاعف شدن آن رنج و عذاب ها و ایمان و عمل خیر موجب کاهش شان می گردد. طبیعی است مسئولیت کاهش یا افزایش این رنج ها بر عهده خود شخص است و ظلمی از سوی خدا به او روا داشته نمی شود. در موارد استثنائی نیز ممکن است بعضی از مؤمنین در هنگام مرگ دچار برخی دشواری ها شوند اما این دشواری ها، برای آمرزش گناهان آنها در همین دنیا و در همین لحظه به آنها تحمیل می شوند تا با پاکی از گناهان شان به جهان دیگر روند و در آنجا فقط متنعم گردند.

پاسخ تفصیلی:

شرایط سخت مرگ و لحظات پررنج جان دادن

همه ما، کم و بیش، از راه دیده ها و شنیده ها و خوانده های مان راجع به انسان های دیگر، از شرایط سخت مرگ و لحظات پررنج جان دادن و لحظات سراسر دردمطلعیم. حتی نقل شده که پیامبرنیز در لحظات آخر حیات شان دست خود را در آب فرو می بردند و بر صورت می کشیدند و ذکر «لا اله الا الله» می گفتند و به اطرفیان خود گوشزد می کردند که «مرگ را سکرات و شداید و سختی هایی است».(1) از امام علی نیز نقل شده که با تاکید بر این گونه سختی ها در لحظات جان دادن گفته است که: در آن لحظات سستی و ضعف سراپای انسان را می گیرد و رنگ رخسار او تغییر می کند. در ابتدا زبانش از گفتار بازمی ماند ولی چشم و گوش و اندیشه او هنوز از کار نیافتاده اند... سپس مرگ بر او چیره تر می شود و گوش او نیز از کار می افتد. نه سخن می گوید و نه صدایی می شنود. چشمانش در حدقه چرخ می زند . چهره اطرافیان و حرکت لبهای آنها را می بیند ولی صدای شان را نمی شنود. پس مدتی سایه مرگ چشمان او را نیز فرا می گیرد و جان از بدنش خارج می گردد».(2) با ملاحظه این سختی ها ممکن است سوالی مهم به ذهن خطور کند و آن هم اینکه:به دنیا آمدن ومرگ – نه چگونگی و نوع آن – امری جبری و خارج از اختیار آدمی است. چرا آدمی باید مجبور به تحمل چنین سختی غیرقابل وصف و گریزناپذیری باشد؟ آیا برای خدایی که از سوی پرستش کنندگانش به صفت عدل شناخته می شود، رواست مخلوقاتش را متحمل این اندازه از رنج کند؟
توضیحات مربوط به پاسخ این سوال را می توان ذیل سه بند طبقه بندی کرد.

چرایی اضطراب مرگ؟

اضطراب ناشی از مرگ و جان دادن موضوع قابل انکاری نیست. حتی در19ق از این اضطراب به «سکره» یعنی حالتی شبیه به مستی یاد شده است: «وَ جاءَتْ‏ سَکْرَهُ الْمَوْتِ بِالْحَقِ»؛ (و سرانجام، سکرات [و از خود بی خودى در آستانه] مرگ بحق فرا مى رسد). این حالت بر اثر فرا رسیدن مقدمات مرگ، به صورت هیجان و انقلاب فوق العاده‏اى به انسان دست مى دهد و گاه بر عقل او چیره مى گردد و او را در اضطراب و ناآرامى شدیدى فرو مى‏برد. این هیجان فوق العاده از آن روست که مرگ یک مرحله انتقالى مهم است که باید انسان در آن لحظه تمام پیوندهاى خود را با جهانى که سالیان دراز با آن خو گرفته بود قطع کند و در عالمى گام بگذارد که براى او کاملا تازه و اسرار آمیز است. به خصوص اینکه در لحظه مرگ انسان درک و دید تازه اى پیدا مى کند، بى ثباتى این جهان را با چشم خود مى بیند و حوادث بعد از مرگ را کم و بیش مشاهده مى کند. اینجا است که وحشتى عظیم سر تا پاى او را فرا مى گیرد و از خود بی خود می گردد. (3)
در تصویری که حضرت علی(علیه السلام) از این اضطراب ترسیم می کند نیز، همین موضوع انتقال از مرحله ای به مرحله دیگرِ حیات و تبعات آن مورد تاکید قرار گرفته است: «سکرات مرگ، توام با حسرت از دست دادن آنچه [انسان ها] داشتند بر آنها هجوم مى آورد... [انسان] در این مى اندیشد که عمرش را در چه راه فانى کرده و روزگارش را در چه راهى سپرى نموده است؟! به یاد ثروت هایى مى افتد که در تهیه آن چشم بر هم گذارده و از حلال وو مشکوک جمع آورى نموده و تبعات و مسئولیت گردآورى آن را بر دوش مى کشد در حالى که هنگام جدایى و فراق از آنها رسیده است و به دست بازماندگان مى افتد. آنها از آن متنعم مى شوند ومى گیرند اما مسئولیت و حسابش بر او است».(4)
بنابراین مشخص می شودپدید آمدن اضطراب از مرگ امری عادی است اما بدیهی است عواملی نیز می توانند این اضطراب را افزایش دهند و حتی آن را به رنج و عذاب تبدیل کنند. آن عوامل از تامل در همین حدیثی که از حضرت علی(علیه السلام) نقل شد قابل فهم می گردند. وقتی فکر کردن به مسئولیت اموال باقی مانده از شخص در حال مرگ می تواند این اندازه در اضطراب او در این مرحله انتقالی موثر باشد، روشن است که آلودگی شخص به گناهان و ظلم های دیگر و اندیشیدن به لزوم مسئولیت پذیری پس از مرگ درباره آنها، چه رنج و دردهایی را بر انسان تحمیل می کند.

جایگاه کفر و ظلم ودر مضاعف شدن رنج و عذاب مرگ

آیات قرآن، عذاب و رنج در وقت مرگ و جان دادن را نتیجه مستقیم اعمال شخص و نقطه آغازی برای کیفر ظلم ها و کفرهای او معرفی می کند. بنابراین مسئولیت این رنج و عذاب ها با خود شخص است و خداوند در لحظه مرگ به او هیچ اجحافی نمی کند. زیرا پیش از این بارها و بارها چنین اشخاصی مورد هشدار قرار گرفته بودند که ظلم و کفرشان چنین عواقب سوئی را نیز در پی دارد. مثلا در آیات 50 و 51انفال درباره لحظه مرگ چنین انسان هایی و مسئولیت مستقیم آنها در پدید آمدن این وضعیت و در نتیجه ظالمانه نبودنش از سوی خداوند، می خوانیم: «و لو تَری اذ یَتَوَفَّی کَفَرُوا المَلائِکَهُ یَضرِبُونَ وُجُوهَهُم و ادبارَهُم و ذُوقُوا عَذابَ الحَرِیقِ*ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ اَیْدیکُمْ وَ اَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبیدِ»؛ (و اگر ببینى کافران را هنگامى که فرشتگان جانشان را می ‏گیرند و بر صورت و پشت آنها می زنند و مى‏ گویند: بچشید عذاب سوزنده را * این بدلیل عملکرد آنان است که هرگز خداوند به بندگانش، ستم روا نمى ‏دارد!). همین تعبیر در27محمد برای منافقان نیز ذکر شده است.
آیات دیگری ازنیز به تاثیر ظلم و کفر و انکار وعده های الهی در سختی جان دادن اشاره می کنند. برای مثال می بینیم در26 تا 33القیامه(5) عواملی چوننیاوردن وونخواندن و تکذیب کردن آیات الهی نتیجه چنین جان دادنی معرفی می شوند یا در93انعام می خوانیم کهبستن بهو ادعای دروغین موردخدا قرار گرفتن موجب این می شود که فرشتگان ستاندن روح چنین اشخاصی، آنها را دچار شداید و سختی های مرگ کنند.
افزایش اضظراب از مرگ و مضاعف شدن سختی ها و رنج های جان دادن برای بدکاران، نشان می دهد که اعمال آدمی رابطه مستقیمی با نحوه مرگ او دارد. بنابراین می توان با عمل به وظایف الهی و به جا آوردن کارهای نیک، از میزان این اضطراب کاست.

مومنان و نیکوکاران و کاهش اضراب های ناشی از مرگ

در متون دینی، روایات و بیانات مختلفی وارد شده است که بر مرگ راحت و کم رنج مومنین یا عوامل موثر در کاهش اضطراب و رنج های لحظات مرگ(6) دلالت دارد. از جمع بندی این بیانات می توان به این نتیجه رسید که اگر انسان عمر خود را در راه پاکی وو اعمال نیک بگذراند، خداوند مرگی آرام و کم رنج را نصیبش می کند.
در حدیثی قدسی می خوانیم: «قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا مِنْ شَیْ‏ءٍ اَتَرَدَّدُ عَنْهُ تَرَدُّدِی عَنْ قَبْضِ رُوحِ الْمُوْمِنِ یَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ اَنَا اَکْرَهُ مَسَاءَتَهُ فَاِذَا حَضَرَهُ اَجَلُهُ الَّذِی لَا یُوَخَّرُ فِیهِ بَعَثْتُ اِلَیْهِ بِرَیْحَانَتَیْنِ مِنَ الْجَنَّهِ تُسَمَّى اِحْدَاهُمَا الْمُسْخِیَهُ وَ الْاُخْرَى الْمُنْسِیَهُ فَاَمَّا الْمُسْخِیَهُ فَتُسْخِیهِ عَنْ مَالِهِ وَ اَمَّا الْمُنْسِیَهُ فَتُنْسِیهِ اَمْرَ الدُّنْیَا»(7)؛ (خداوند عز و جل فرمود: من در هیچ امری ترددّ و درنگ نکردم مانند درنگ کردن و ترددّی که در قبض روح مومن کردم چون آن مومن از مرگ کراهت داشت و من هم کراهت داشتم به او ناراحتی برسانم پس زمانی کهمحتوم آن مومن رسید من دو شاخه گل معطر ازبرای او فرستادم یکی از آنها مُسخیّه نام داشت و دیگر مُنسیّه. اما مُسخیّه پس او را نسبت به مالش بی اعتنا نموده از همه آنها می گذرد و اما منسیّه پس او را از تمام امور و شوون دنیا به فراموشی و نسیان می اندازد). انسان ها برای این از مرگ می ترسند و رنج می برند که تعلقات شان از دنیا بریده می شود. ولی هنگام مرگ شخص مومن، رحمت الهی نصیب او می شود و برای همین بدون عذاب و سختی جان می سپارد همان طور که در روایات آمده پس از اینکهبه بالین مومن در حالمی آیند، ملک الموت به او می گوید: «آیا دوست داری که به آنها بپیوندی و با آنها باشی یا دوست داری به دنیا برگردی؟ مومن می گوید نه. دوست ندارم ابدا نمی خواهم به دنیا برگردم و مرا دیگر حاجتی به دنیا نیست»(8)نیز درباره چگونگی مواجهه فرشتگان با انسان های مومن در هنگام مرگ در32نحل می گوید: «الَّذین تَتَوَفّاهُمُ المَلائِکهُ طَیِّبینَ یَقُولونَ سَلامٌ عَلَیکُم ادخُلُوا الجَنَّهَ بِما کُنتُم تَعمَلُونَ»؛ (همان ها که فرشتگان روح شان را مى‏ گیرند در حالى که پاک و پاکیزه‏ اند به آنها مى‏ گویند: سلام بر شما! واردشوید به خاطر اعمالى که انجام مى‏ دادید).
بله. ممکن است بعضی از مومنین نیز در هنگام مرگ دچار برخی دشواری ها شوند اما این دشواری ها، برای آمرزش گناهان آنها در همین دنیا و در همین لحظه به آنها تحمیل می شوند تا با پاکی از گناهان شان به جهان دیگر روند و در آنجا فقط متنعم گردند. پیامبر اسلام(صلیعلیه وآله) در این باره می فرماید: «الموتُ کفّاره لذُنوبِ المومنین»(9)؛ (دشواری مرگ جبران گناهان مومنان است).

آنچه از جمع بندی مطالب گفته شده در این سه عنوان به دست می آید این است که اضطراب و رنج ناشی از مرگ اگرچه مساله ای غیرقابل انکار است اما این امری عادی است چون روندی برای انتقال از یک مرحله مهم حیات به مرحله دیگر است. مهم کیفیت و میزان این رنج هاست که ارتباط مستقیمی با اعمال انسان دارد و عامل آننیست تا بخواهیم موضوعرا راجع به وجود مقدس مورد پرسش قرار دهیم.

پی نوشت:

(1).نهج البلاغة، شريف الرضى، محمد بن حسين‏، محقق/ مصحح: فيض الإسلام‏، نشر هجرت‏، قم، 1414هـ.ق، چاپ اول، ص 808.

(2).همان، ص 160

(3).تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1371هـ.ش، چاپ دهم، ج 22، ص 254.

(4).نهج البلاغه، همان.

(5). «كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقی* وَ قيلَ مَنْ راقٍ * وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ * وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ * إِلى‏ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ * فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى * وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى * ثُمَّ ذَهَبَ إِلى‏ أَهْلِهِ يَتَمَطَّى».

(6). برای مثال می بینیم که امام صادق(علیه السلام) در حدیثی صله رحم و نیکی به پدر و مادر یا روزه روز آخر ماه رجب را باعث آسان شدن سختی های مرگ معرفی کرده اند: یا در روایات انتقال شخص در حال احتضار به مکانی که همیشه در آنجا نماز می خواند یا خواندن سوره های یس و صافات موجب کم شدن سکرات مرگ معرفی شده است. ر.ک: میزان الحکمه، محمدی ری شهری، محمد، ترجمه: شیخی، حمیدرضا، انتشارات موسسه علمی فرهنگی، قم، 1389هـ.ش، ج 11، ص 127؛ جواهرالکلام، نجفی، محمدحسن، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1404هـ.ق، ج 4، ص 17؛ جامع المقاصد، کرکی، علی بن عبدالعالی، انتشارات موسسه آل البیت، قم، 1404هـ.ق، ج 1، ص 353.

(7).بحارالأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، دار إحياء التراث العربی، بيروت، 1403 هـ.ق، چاپ دوم، ج 6، ص 153.

(8).همان، ص 163.

(9). همان، ص 151.

تاریخ انتشار: « 1397/05/17 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 38