میزان اعتبار «سلیم بن قیس» و کتاب «اسرار آل محمد» در میان رجالی ها و علمای شیعه؟

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

صفحه کاربران ویژه - خروج
ورود کاربران ورود کاربران

ورود به حساب کاربری

کلمه امنیتی:

نام کاربری:

کلمه عبور:

برای استفاده از امکانات پایگاه ثبت نام کنید .
مرتب سازی بر اساس
 

میزان اعتبار «سلیم بن قیس» و کتاب «اسرار آل محمد» در میان رجالی ها و علمای شیعه؟

پرسش : آیا کتاب «اسرار آل محمد»هلالی معتبر است و خود این شخص ثقه و مورد اطمینان است؟
پاسخ اجمالی:

علمای شیعه سه نظر درباره کتاب «اسرار آل محمد» دارند:
1. برخی علما همه مطالب آن را صحیح دانسته و کتاب را به عنوان یکی از اصول اساسی شیعه معرفی می کنند.
2. در مقابل برخی دیگر از علما اصل نوشته شدن کتابی توسط سلیم را زیر سوال می برند و تمامی مطالب کتاب منسوب به وی را جعلی می دانند.
3. گروه سومی از علما نیز اصل کتاب را به صورت کلی «مجعول» نمی دانند؛ اما معتقدند این کتاب چه در مطالب نقل شده و چه در سندش خالی از اشکال نیست و احادیث آن باید بررسی مفصلی در سند و دلالت شوند.

پاسخ تفصیلی:

سلیم بن قیس:
شناختی که ما از «سلیم بن قیس» داریم، بسیار محدود است زیرا مدارک و شواهد کافی در مورد وی وجود ندارد. هر آنچه از او در کتاب های تاریخی و منابع رجالی باقی مانده برگرفته از خود کتاب «کتاب سلیم بن قیس» و مقدمه ای است که راویان آن بر این اثر افزوده اند. کتاب به ما می گوید که سلیم دو سال پیش از هجرت دیده به جهان گشوده و در دورانعُمَر در عهد جوانی به مدینه آمد. او در این دوره از زندگی اش بیشتر دنبال ثبت و ضبط ماجرای سقیفه وو حوادث پیرامون آن بوده است. بعداز قتلو زمانی که امیرالمومنین(علیه السلام) بهمی رسد، سلیم از از یاران آن حضرت و شاهد و ثبت کننده مستقیم وقایع و جنگ ها و گفته های او بود و آن گاه که حضرت به شهادت می رسد و امویان حکومت را به دست می گیرند، سلیم در عین همراهی با امامان بعدی، از جمله شیعیانی است که مورد غضب و تعقیب امویان قرار می گیرد. تعقیبی که سرانجام و در زمان امارتبن یوسف ثقفی بر عراق، موجب هجرت سلیم به شهری در فارس شد و در همان جا نیز درگذشت.(1)

کتاب سلیم بن قیس:
شهرت سلیم‌ بیشتر به دلیل کتابی‌ است‌ که از او به یادگار مانده و در طـول قرون متمادی بحث های گـوناگونی را بـرانگیخته است. تا آنجا که شواهد نشان می دهد این کـتاب دست کم از اوایل قرن سوّم هجری تاکنون در بین دانشمندان و توده‌ شیعیان رواج داشته و حتی در بین علمای اهل تسنّن نیز معروف بوده است.(2)
کتاب سلیم از جهات گوناگون حایز اهمیت است. اهمیت این اثر را از سـه جـنبه‌ می‌ توان ارزیابی کرد: از نظر تاریخی، از نظر علمو از نظر علم کلام. اگررا اولین اثر رواییندانیم دست کم می توان آن را از نخستین گردآورده‌ های‌و بلکه از اولین منابع حـدیث اسـلامی به شمار آورد. این کتاب باقی مانده از دورانی است که حاکمیّت وقت، سیاستِ منع و محدودیّت را در نشر و کتابتاعمال‌ می‌ کرد. اهمیت تاریخی آن بیشتر مـرهون گـزارشی اسـت که از‌ حوادث‌ پس از وفات پیامبر(صلواتعلیه) و دوران حکومت حضرت امیر(علیه السلام) به دست می دهـد.‌ ایـن‌ وقایع‌ بیشتر به صورت مستقیم و گاه تنها با یک واسطه از شاهدان عینی روایت‌ شده‌ است. دقـّت و وسـواسی کـه سلیم در نقل اخبار و بیان جزئیّات به‌ خرج‌ داده کم نظیر و شاید بـی نـظیر بـاشد. یـکی از ویژگی های برجسته‌ کتاب‌ نقل‌ حوادثی است که همواره میانو سنّی محلّ اخـتلاف و کـشمکش‌ بـوده‌ است. تاکید پیامبر اکرم(صلواتعلیه) بر مسالهوو هجوم و آتش زدن خانه فاطمه زهرا(سلامعلیها) از جمله این حوادث است. از نقطه نظر کلامی نیز کـتاب سـلیم اهمیّت بسیار دارد. مسالهو خلافت‌ مهمترین مساله‌ اعتقادی‌ مـورد اخـتلاف در بـین فرق اسلامی‌ است. نزاع میان دو فرقه بزرگ اسلامی، تشیع و تسنّن، دربارهو خلافت،‌ بیشتر بـه دلیـل تـفاسیر مختلف و گاه متضاد از آیات‌ و روایات و نیز برداشت های متفاوت‌ از‌ پدیده های تاریخی اسـت. روایـات منقول درغالباً چنان بی پرده‌ است‌ که راه را بر هرگونه‌ توجیه‌ ومی بندد‌ و مـدّعای شـیعه را به‌ صراحت‌ بر کرسی حقیقت می نشاند. تصریح بهعلی(علیه السلام) و نام بردن ائمه‌ اثنی‌ عشر و مقامات مـادی و مـعنوی‌ ایشان‌ از‌ سوی‌ پیامبر(صلواتعلیه)‌ و طرد و انـکار‌ مـخالفان از جمله مـهمترین مـطالب روایـات سلیم است.(3)

وثاقت یا عدم وثاقت سلیم بن قیس:
درباره میزان وثاقت یا عدم وثاقت خود سلیم باید گفت کهوی را از صـحابه امـیرالمومنین، امام حسن، امام‌ حسین، امام‌ سجاد و امام باقر(علیهم السلام) می داند.(4)نیز او را به عنوان یکی از اولیاء اصحاب علی(علیه السلام) معرفی می کند.(5) در کتاب «الاختصاص»نیز نام سلیم ضمن‌ حدیثی، به عنوان یکی از اعضای شرطه الخمیس(6) آمده است.(7)نیز درباره اش گفته که او از اصحاب امیرالمومنین(علیه السلام) و صاحب کتابی مشهور است.(8) علامه حلی نیز باور داشت که او در فن خود مجتهد است.(9) علامه امینی نیز سلیم را یکی ازکبیر و کسی می داند کهو غیربه او و کتابش استناد می کنند.(10) میرزا محمد خوانساری نیز در باره اش می نویسد: اواز یاران اهل بیت(علیهم السلام) و از کسانی بود که به ائمه عشق می ورزیدند. از اصحاب خاص امیرمومنان(علیه السلام) بود، نزد ائمه بی نهایت محبوب بود و مکانی رفیع داشت. او در دین خود محکم و استوار بود.(11)

وجود تاریخی شخصی به نام «سلیم بن قیس»:
پژوهش های جدیدی نیز وجود دارد کهوجود تاریخی شخصی به نام «سلیم بن قیس» را زیر سوال می برد. بر طبق این پژوهش ها، مطالب مربوط به «سلیم بن قیس» در هیچ منبعی تاریخی و رجالی ای جز خود کتاب «کتب سلیم بن قیس» وجود ندارند و هر منبع دیگری نیز چیزی درباره او ذکر کرده، نهایتا به مطالب خود همین کتاب «سلیم بن قیس» رجوع کرده است. وقتی این موضوع را در کنار این نکته مهم لحاظ می کنیم که همه مطالب این نقل شده از این کتاب، به خاطر منتهی شدن به یک راوی ضعیف یعنی ابان بن ابی عیاش - کسی که به خاطر دلایلی چند چون ضعف در حفظ حدیث(12) و دچار فراموشی شدن در نقل و راویان احادیث(13) از سوی محدثان اهلغیرقابل استناد معرفی شده(14) و در نگاه رجال شناسانو سنی غیرموثق دانسته شده است.(15) -واحد غیر موثق به شمار می آیند، این ایده می تواند موجه به نظر برسد که وجود خارجی و تاریخی شخصیتی به نامشدیدا مخدوش است و به نظر می رسد خود ابان بن ابی عیاش یاای دیگر با همیاری او در صدد جعل مطالبی در کتابی منتسب به نویسنده ای گمنام به نام «سلیم بن قیس» بوده اند.(16)

آرای علما و دانشمندان درباره «کتاب سلیم بن قیس»:
درباره «کتاب سلیم بن قیس» می توان آرای علما و دانشمندان را ذیل سه دسته خاص طبقه بندی کرد.
موافقان:
بسیاری از علمایچه در قرون متقدم و چه در قرون متاخر، استناد این کتاب را به «سلیم بن قیس» و مندرجات آن را صحیح دانسته اند. برای مثال می بینیم کهکتاب را توثیق و تایید می کند(17) وآن را به عنوان اوّلین کتابی که برایظاهر شده، پذیرفته است.(18)
نعمانی نیز درباره اش می گوید که: در بین همه اهل علم و راویانائمه(علیهم السلام) اختلافی نیست که کتابهلالی از بزرگ ترین و قدیم ترین کتاب های پایه ای است که اهل علم و راویاناهل بیت(علیهم السلام) نقل کرده اند(19) و نیز درباره این کتاب در «الغیبه» می نویسد: «شک نیست که (در میان شیعیان از بین کسانی که علم را حمل و آن را از ائمه روایت کرده اند) کتابهلالی از ارزشمندترین اصولبه شمار می رود. زیرا، آنچه در اینآمده است همه ازووو مانند آنها که پیامبر و علی(علیهماالسلام) را دیده اند و کلام شان را شنیده اند نقل شده است.از اصولی است کهبه آن رجوع می کند و برآن اعتماد می نماید.(20)
علاوه بر آنها، قاضی بدرالدین سُبکی نیز درباره این کتاب می گوید که: اوّلین کتابی که برایتالیف شده است.(21) و محمد باقر خوانساری نیز درباره اش می نویسد که: اوّلین تالیف و تدوین دراست که احادیث را جمع کرده است.(22) محدث قمی نیز آن را اوّلین کتابی معرفی می کند که برایظاهر شده و بین محدّثین معروف است.(23)
علاوه بر اشخاص فوق به نظر می آید که قول به صحّت کتابو مندرجات آن در میان محدّثین‌ و رجالیّین‌ متاخر طرفداران بیشتری دارد. علامه مجلسی، شیخ حرّ عاملی، حاجی نوری و تـفرشی از آن جمله اند.(24)
مخالفان:
گروه دیگری از علماینیز چه در قرون متقدم و چه در قرون متاخر، انتقادات بسیار تندی را متوجه این کتاب کرده اند. برای مثال می بینیم کهبه عنوان یکی از مهم ترین و متقدم ترین منتقدین این کتاب نیز می نویسید: «کتاب موضوع است و اعتنایی به آن نیست... و اصحاب ما وضعرا به ابان بنابی عیاش نسبت داده‏ اند».(25) ابن داود حلی نیز آن را کتاب موضوع(جعلی) می داند.(26) از معاصرین نیز کسانی چون علامه شعرانی، علامه حسن زاده آملی(27) و آقای بهبودی این نظر را پذیرفته اند، با این تفاوت که آقای بهبودی وضع کتاب را کار یکی از غلاه می داند نه آن گونهاعتقاد داشت که ابان بن ابی عیاش کتاب را جعل کرده است.(28)
یکی از شواهدی که می تواند مستمسک مخالفین این کتاب قرار بگیرد، نام برده نشدن از این کتاب در گفته ها و احتجاجات برخی از علمای برجسته پیشین است. برای‌ مثالدر سراسر کتب و رسائل خویش ازنام و یادی به مـیان نـمی آورد و در‌ سراسر‌ آثـار‌ خویش تنها یک روایت کوتاه از سلیم نقل‌ کرده‌ است. این درحالی است که مخصوصاً در کتاب «الشافی» بـر سر مطالبی که به صراحت در نسخه موجود از‌ سلیم‌ آمده‌ با یکی از علمی هم عصر خویش، قـاضی عـبدالجبار بـه بحث پرداخته است.(29) از دیگر شخصیت هایی که ازنام‌ نبرده‌ سـید‌ بـن طاووس است. این مطلب از آن رو مایه شگفتی است که‌ سید‌ بن طاووس همچون سیّد مرتضی از کتابخانه ای معروف و مفصّل برخوردار بوده است. هیچ تردیدی‌ نیست‌ که سید بن طاووس کتاب سـلیم را دیـده است. برادر او احمد‌ بن‌ طاووس و دو شاگردش علاّمه حلّی و ابن‌ داوود، درباره این کتاب بحث کرده اند. به علاوه‌ در آن زمان نسخه هایی نظیر نسخه حاضر در دسترس‌ دانشمندان‌ شـیعه بـوده اسـت و سیّد‌ با‌ علاقه وافری‌ کـه‌ بـه‌ جـمع آوری کتب داشته بعید می‌ نماید‌ که ازبی اطلاع مانده باشد.(30)
اعتبار مطالب این کتاب هنگامی بیشتر مورد پرسش قرار می گیرد که بدانیم این کتاب در طول قرون محتلف نسخه های خطی متعددی یافته است و برخی پژوهشگران تا 60 نسخه خطی برای آن شمرده اند.(31) آنچه که مشایخاز سلیم در قرن چهارم و پنجم در کتاب های مختلف آورده اند با مندرجات فعلیاختلاف دارد. حتی با یک نگاه اجمالی می توان دریافت که موضوعاتی از نسخه موجود در هیچ یک از متون روایی قرون اولیه نظیر کافی، خصال،و استبصار نقل نشده است.(32)
نگاه معتدل:
شیخ مفید معتقد است: اعتماد و عمل به اکثر روایات آن به جهت تدلیس و آشفتگی جایز نیست و شایسته است از عمل به همه روایات واز همه راویان آن اجتناب شود؛ بلکه باید به علما مراجعه شود تا بر احادیث صحیح و فاسد آن وقوف حاصل شود؛ «... ان هذا الکتاب غیر موثوق به و لا یجوز العمل على اکثره و قد حصل فیه تخلیط و تدلیس فینبغی للمتدین ان یجتنب العمل بکل ما فیه و لا یعول على جملته ‏و التقلید لرواته و لیفزع الى العلماء فیما تضمنه من الاحادیث لیوقفوه على الصحیح منها و الفاسد والموفق للصواب».(33) علامه حلی هم اعتقاد دارد که در «موارد فاسد» این کتاب باید توقف کرد.(34)
آیتمکارم شیرازی نیز ضمن توجّه به ضرورت «بررسی های سندی و متنی» مطالببن قیس،وجود چنین کتابی را به صورت کلی مجعول نمی دانند. ایشان با نگاهی معتدل ضمن اینکه معتقدند این کتاب چه در مطالب نقل شده و چه درسندش خالی از اشکال نیست، خود در آثار خویش به این کتاب استناد می کنند. ایشان در پاسخ به سوالی درباره اعتبار کتابتصریح کرده اند که: «برخی از مطالب آن خوب است و مطالب مورد تردید نیز در آن هست؛ فلذا این کتاب خالی از اشکال نیست، حتّی در سند».(35)
بر اساس این نگاه، درباره هر کدام از مطالب و احادیث نقل شده در کتابباید بررسی مفصلی در دلالت و سند کرد؛ اینکه حدیثی در این کتاب نقل شده باشد، لزوما مستلزم پذیرش یا رد به صورت قطعی نیست و بدون تحقیق و بررسی دقیق و موشکافانه علمی تک تک مطالب نقل شده در آن، نمی توان هیچ کدام را پذیرفت.

پی نوشت:

(1). اسرار آل محمد، هلالی، سلیم بن قیس، ترجمه: انصاری زنجانی، اسماعیل، نشر الهادی، قم، 1416هـ.ش، مقدمه تحقیق، ص 17؛ مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، سبحانی، محمد تقی، نشریه علمی تخصص آینه پژوهش، شماره 37، فروردين و ارديبهشت 1375هـ.ش، ص 20.

(2). مقاله «کتاب سلیم بن قیس»، جوادی، قاسم، فصلنامه علمی تخصص علوم حدیث، بهار و تابستان 1384، شماره 35 و 36، ص 164؛ مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، همان، ص 19.

(3). مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، همان، ص 19-20.

(4). رجال الطوسی، طوسی، محمدبن حسن، تحقیق: قیومی اصفهانی، جواد انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم، 1415هـ.ق، ص 66 و 94 و 101 و 104 و 136.

(5). معجم رجال الحدیث، خویی، سید ابوالقاسم، مرکز نشر فرهنگ اسلامی، قم، 1413هـ.ق، چاپ پنجم، ج 9، ص 230.

(6). شرطة الخمیس ۶۰۰۰ نفر از یاران امیرالمؤمنین(علیه السلام) بودند که جنگیدن تا کشته شدن را بر عهده گرفتند و امیرالمؤمنین‌(علیه السلام) ضامن بهشت شان شد.

(7). الاختصاص، شیخ مفید، تصحیح:غفاری، علی اکبر، مکتبه الصدوق، تهران، 1379هـ.ق، ص3.

(8). رجال نجاشی، نجاشی، احمد بن علی، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم ۱۴۱۶هـ.ق، ص 8.

(9). خلاصه الاقوال، علامه حلی، حسن بن یوسف، مؤسسة نشر الفقاهة، قم، ۱۴۱۷هـ.ق. ص 162.

(10). الغدیر فی الکتاب والسنه والادب، علامه امینی، عبدالحسین، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1366هـ.ش، چاپ دوم، ج1، ص 66.

(11). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، موسوی خوانساری، محمدباقر، نشر اسماعیلیان، قم، 1390هـ.ش، چاپ اول، ج 4، ص 66.

(12).تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ،حافظ مزی، یوسف بن عبدالرحمن، بشار عواد معروف، بیروت، 1404هـ.ق، ج 2، ص 22.

(13). میزان الاعتدال، ذهبی، محمدبن احمد، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، 1962م، ج 1، ص 12.

(14). برای مثال، ر.ک: الضعفاء و المتروکون‌، نسائی، احمدبن علی، به کوشش عبدالعزیز عزالدین لسیروان، بیروت، ۱۹۸۵م. ص48؛ ‌الضعفاء و المترئکون، دارقطنی، علی بن عمر به کوشش عبدالعزیز عزالدین لسیروان، بیروت، ۱۹۸۵م. ص 285.

(15). برای مثال ر.ک: رجال الطوسی، همان، ص 106.

(16). برای آگاهی از جزئیات این پژوهش ها ر.ک: مقاله «پژوهشی راجع به سلین بن قیس هلالی»، جلالی، عبدالمهدی، نشریه علمی پژوهشی مطالعات اسلامی، تابستان 1382، ص 60؛ مقاله «راوی کتاب سلیم بن قیس» بر ترازو، جلالی عبدالمهدی، مجله علمی پژوهشی علوم حدیث، زمستان 1383، شماره 34.

(17). رجال کشی(اختیار معرفه الرجال)، کشی محمد بن عمر، محقق/ مصحح: مهدی رجایی، موسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، 1363هـ.ش، چاپ اول، ج 1، ص 321.

(18). الفهرست، ابن ندیم، محمدبن اسحق، تحقیق: ابراهیم، رمضان، دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۷هـ.ق، ص 271.

(19). معجم رجال الحدیث، همان، ج 9، ص 220.

(20). الغیبه، النعمانی، محمد بن ابراهیم، ترجمه: غفاری، محمدجواد، مکته الصدوق، تهران، 1376هـ.ش، ص 101.

(21). الذریعه، آقابزرگ طهرانی، محمدحسین، نشر اسماعیلیان، قم، 1408هـ.ق، ج 2، ص 152.

(22). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، همان، ج 4، ص 67.

(23). الكنى و الالقاب، قمی، عباس، مکتبه الصدر، تهران، 1397هـ.ق، ج 3، ص 293

(24). مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، همان.

(25). خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، همان، ص 163.

(26). کتاب الرجال، حلی، حسن بن داوود، تحقیق: بحرالعلوم، سیدمحمد صادق، مطبعه الحیدریه، نجف، 1392هـ.ق، ص 460.

(27). مقاله «نگاهی به مقدمه کتاب اسرار آل محمد»، عاشوری تلوکی، نادعلی، فصلنامه علوم حدیث، سال پنجم، شماره سوم، پاییز 1379، ص 175.

(28). معرفه الحدیث، بهبودی، محمدباقر، مرکز انتشارات علمی فرهنگی، تهران، 1362هـ.ش ص 259.

(29). الشـافی فی الامامه، سید‌ مرتضی، علی بن حسین، تصحیح: حسینی، سید عبدالزهراء، موسسه الصادق، تهران، 1410هـ.ق، چاپ دوم،‌ ج 3، ص 241به بعد.

(30). مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، همان، ص 20.

(31). کتاب سلیم بن قیس، الهلالی الکوفی، سلیم بن قیس، تحقیق: انصاری زنجانی، محمدباقر، انتشارات دلیل ما، قم، 1427هـ.ق، ص 92، مقدمه محقق.

(32). مقاله «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، همان، ص 27 و 28.

(33). تصحیح اعتقادات الامامیه، شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح: درگاهی حسین، انتشارات کنگره بزرگداشت شیخ مفید، قم، 1371هـ.ش، ص 149- 150.

(34). خلاصه الاقوال فی معرفة الرجال، همان، ص 163.

(35). رک: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=46503&mid=259960

تاریخ انتشار: « 1397/07/20 »
فهرست نظرات
*متن
*کد امنیتی http://makarem.ir
تعداد بازدیدکنندگان : 371